ޖަލު ގައިދީން ފޯނުކޯލާއި މެސެޖުކޮށްގެން އޮޅުވާލައިގެން ފައިސާހޯދުމާއި، ގިނަބަޔަކު ގުޅިފައިވާ 'ނެޓްވަރކް' ތަކުން، އެކިފަރާތްތަކުގެ ބެންކު އެކައުންޓުތަކަށް (ވަގަށް) ވަދެގެން ފައިސާ ފޭރުމަކީ މިހާރަކު އާ ވާހަކަތަކެއް ނޫނެވެ. ކުރުމުއްދަތެއްގައި ގިނަ ފައިސާލިބޭނެ ކަމަށް އިސްތިހާރުކޮށް، މީހުންގެ 'ބޯކާލައިގެން' ފާޑުފާޑުގެ ސްކީމްތަކުގެ ދަލުގައި ޖައްސައި ބޮޑަތި އަދަދުތަކުން ފައިސާ ފޭރުމަކީވެސް މިހާރަކު އާ ވާހަކަތަކެއް ނޫނެވެ. 

ވިޔަފާރީގެ ޕްރޮޖެކްޓްތަކުގެ ނަމުގައި އާއްމު ބެލުންތަކުން ކިތަންމެ ވަރަކަށް ބަލައި ޗެކު ކުރިއަސް، ހީލަތްތެރި ޑީލްއެއްކަން ނޭނގޭވަރަށް ވަގުލިޔެކިޔުންތައް ތައްޔާރުކޮށް ރާއްޖެއާއި ރާއްޖެއިން ބޭރުގެ ފަރާތްތަކާއި ގުޅިގެން ޓީޓީކޮށްގެންނާއި އެހެނިހެން ގޮތްގޮތުން ބިމެއް ނުވަތަ ރަށެއް ގަތުން ފަދަ އިންވެސްޓްމަންޓްތަކުގެ ނަމުގައި ހީލަތުން ފޭރޭ ބޮޑަތި އަދަދުތަކުގެ ހަގީގަތްތަކަކީވެސް އާއްމު ވެފައިވާ ކަމެކެވެ.

ވާނުވާ ނޭނގޭ ޖަލު ބަންދަކީ އުވާލަން ޖެހޭ ކަމެއްކަމަށް ވަކާލާތުކޮށް އެކަން 'ކޮޅެއްގައި ޖެހިދާނެ' ކަމަށް ބެލެވުނަސް، ވާނުވާ ނޭނގި ބިލުތައް ބޮޑުވާ މައްސަލަތަކަށް ހައްލެއް ލިބޭނެ ކަމުގެ ދުވަހެއް، ކޮޅެއް މެދެއް ނޭނގޭއިރު، ސްޓެލްކޯ އާއި ފެނަކަ ފަދަ ތަންތަން ޖަވާބުދާރީ ކުރުވާނެ އޭސީސީއެއް ތެދުވާނެ ދުވަހެއް އަދި އަންނާނެކަން ކަށަވަރެވެ.

ފަހަކަށް އައިސް މިހުރިހާ އެންމެނަށްވުރެ މޮޅަށް، ރޯމާދުވާލު ފާޅުކަން ބޮޑުގޮތެއްގައި ހީލަތުން ފައިސާ ހޯދާނެ އުކުޅެއް އީޖާދުކޮށްފިއެވެ. އެއީ މޮބައިލް ބިލުތަކުން މީސްމީހުންގެ ބިލަށް، ކޮންމެވެސް "އެޑް-އޮން" އެއްގެ ނަމުގައި، ކުޑަ އަދަދެއް އިތުރު ކޮށްގެންނެވެ.

ބިލުގައި ކުޑަކުޑަ އަދަދެއް އިތުރު ކުރުމުން މީހުންނަށް އެކަން ފާހަގައެއް ނުކުރެވެއެވެ. ބިލަށް މާބޮޑު ތަފާތެއް ނާންނާތީ ބިލުގެ ތަފްސީލު ކޮންމެހެން ނުބަލަނީ މުވާސަލާތީ ހިދުމަތްދޭ ކުންފުނިތަކަށް ނޭނގިތިބެ އިތުބާރު ކުރެވި، އެފަދަ ހީލަތެއް ހަދާފާނެކަމަށް ހީނުކުރެވޭތީއެވެ. 

އުރީދޫއިން މޮބައިލް ހިދުމަތް ބޭނުންކުރާ މީހުން ދޮޅުލައްކަ އަށްވުރެ އިތުރު ވެފައިވާއިރު ލައްކައެއްހާ މީހުންގެ ކޮންމެ ބިލަކަށް މަހަކު މިފަދައިން ކުޑަ އަދަދެއް އިތުރުކޮށްގެން އަހަރަކު 54 މިލިއަން ރުފިޔާއަށް ވުރެ ބޮޑު އަދަދެއް ކަޅާކޮށްލެވެއެވެ. ވާނުވާ ނެނގޭ ކުދި އަދަދުތައް ކަސްޓަމަރުންގެ ބިލަށް ލަމުންދާތާ އެތައް އަހަރެއް ވެއްޖެއެވެ. އިސާހިތަކު ފެނުނީ ހުޅުމާލެއިން ބޮޑު ބިމެއްގައި، އުރީދޫގެ ބޮޑު އިމާރާތެއް އަޅާ ނިންމާލިތަނެވެ. ބިލަޔަނުން ފައިދާ ނަގަމުންދަނީ ކިހިނެތްކަމާއި މެދު ހިސާބުޖަހާ ބަޔަކަށް މާބޮޑު އޮޅުމެއް ނާރާނެއެވެ.

މީސްމީޑިއާގައިވެސް މިފަދަ ސަކުވާތައް ކޮށްފައި ހުރި އިރު، މި ނޫހަށް މައުލޫމާތު ދިން ފަރާތުން ހާމަކުރިގޮތުން އެ (ސްޓާ ޓޯކް ޑެއިލީ) އަކީ ކޯއްޗެއްކަން ނޭނގޭ ކަމަށާއި، އެފަދަ އެޑް-އޮން އެއް ނަގާފައި ނުވާނެ ކަމާއި، އެފަދަވިޔަސް އަދި އެހެންވެސް ލިންކަކަށްވެސް ފިތާފައި ނުވާނެއެވެ.

Mee mihaaru kon kameh? @OoredooMaldives
Perhaps a scam? pic.twitter.com/fYnTUpGsOB

— afey ???????? (@afeymohd) July 17, 2021

ކުންފުނިތަކުން އަގުނަގާ ކޮންމެ ކަމަކީ (ޕްރޮޑަކްޓެއް ނުވަތަ އެޑް-އޮން އެއް ވިޔަސް) އޭގެ ތަފްސީލު ކަސްޓަަމަރުންނަށް ސާފުކޮށް އެނގެންޖެހޭ އެއްޗަކަށް ވާއިރު، މައުލޫމާތެއް ބަލަންވިޔަސް ހަމައެކަނި ލިންކަކަށް ފިތާލުމުން އިތުރު މައުލޫމާތެއް ނުފެނި، ޔަގީންކަމެއް (ކޮންފަރމޭޝަން އެއް) ނުދެނީސް އެހިސާބުން ކޮންމެ މަހެއްގެ ބިލަށް އަދަދެއް އިތުރުވުމަކީ ބޮޑު މައްސަލައެކެވެ. މިއީ ޓެކުމާއި ފޭރުމަށް ދުނިޔޭގެ ހުނަރުވެރި ވަގުން (ސައިބަރ ކްރިމިނަލުން) ބޭނުންކުރާ ފިސިންގ (phishing) ގެ އުކުޅެކެވެ. ލިންކަކަށް ފިތާލުމާއެކު ލާރިކޮޅު ދިޔައީއެވެ. ނަމަވެސް އެއީ އެފަދަ ވަގުން ބޭނުންކުރާ އުކުޅެކެވެ. އުރީދޫ ފަދަ ކުންފުނިތަކުން ކޮށްފާނެ ކަމަށް ގަބޫލު ކުރަންދަތި ކަމެކެވެ.

މި ނޫހުން ބެލި ބެލުމުން އެނގުނީ ރާއްޖޭގެ އުރީދޫ ވެބްސައިޓުގައި، "ސްޓާޓޯކް ޑެއިލީ" (Startalk Daily) ގެ ވާހަކަ (މި ލިޔުން ލިޔުމާއި ހަމައަށް) އެއްވެސް ވަރަކަށް ހިމަނާފައި ނުވާކަމެވެ. އަދި އެ އެޑް-އޮންގެ ޗާޖު ބިލަށް އަރަންފެށި ސަބަބެއް ކަމަށް އުރީދޫއިން (ތުހުމަތުކޮށް ބަހަނާއެއްގެ ގޮތުގައި) ބުނީ ލިންކަކަށް ފިތުމުން ކަމަށްވެސް މި މައްސަލައިގެ މައުލޫމާތު މިނޫހަށް ދިން ފަރާތުން ހާމަކުރިއެވެ. އަދި މީސްމީޑިއާގައިވެސް މިފަދަ (ވާނުވާ ނޭނގޭ)  ޗާޖުތަކުގެ ވާހަކަތައް ދައްކާފައިވާކަންވެސް ފާހަގަވެއެވެ.

މިނޫހަށް މައުލޫމާތު ދިން ފަރާތުން ބުނިގޮތުގައި، އެ މައްސަލަ އުރީދޫގައި ޖެއްސުމުން އެ އަދަދު ތަކުގެ ރިފަންޑު ދޭނެކަމަށް އުރީދޫއިން ބުނެފައިވާ ކަމަށެވެ.

ލިޔެކިޔުންތައް އިލެކްޓްރޯނިކް ވިއުގަތަކުގައި ތަރުތީބުވެ، ކަރުދާސް ބިލެއް އެއްވެސް ފަރުދަކަށް ނުލިބޭއިރު، ބިލު ޑައުންލޯޑުކޮށް އެގޮތަށް ބިލުގެ ތަފްސީލު ވަކިވަކިން އައިޓަމަކުން ބަލަނީ ކިތައް މީހުންތޯއެވެ؟ ކުރީގެ ބިލުތައް ބަލަން ބޭނުންވިޔަސް ބެލެނީ ފާއިތުވީ 3 މަހުގެ ބިލު އެކަނިކަމަށާއި، އިތުރު ބިލު ބަލަން ބޭނުންނަމަ އުރީދޫއަށް މެއިލްކޮށް، ސިޓީފުޅެއް ފޮނުވައި ނުވަތަ އުރީދޫ ހެޑްއޮފީހަށް ގޮސް އެތައް ތަކުލީފެއްގައި އުޅެ އެތައް ދުވަހެއް ފަހުން މެނުވީ ކުރީގެ ބިލުތައް (ތަފްސީލީ ބިލުތައް) ނުލިބޭ ކަމަށްވެއެވެ. އެފަރާތުން މައުލޫމާތު ދިން ގޮތުގައި، ފެންނަންހުރި ފާއިތުވީ ތިން (މަހުގެ) ބިލުގައިވެސް އެ ޗާޖު ހިމަނާފައިވާ ކަމަށާއި،  އޭގެކުރިންވެސް އެގޮތަށް ފައިސާ ފޭރިފައިވާނޭކަމަށް އެނާއަށް ގަބޫލުކުރެއެވެ. އެކަން ކަށަވަރުވާނީ ކުރީގެ ބިލުތައް ލިބުމުންކަމަށްވެސް އެފަރާތުން މައުލޫމާތު ދިނެވެ.

ސީއެސްއާރު ނަމުގައި އެކިވަރުގެ އަދަދުތައް ކޮންމެވެސް ނަމެއްގައި ބަހައި، ހިސާބު ދިމާނުވާ އަދަދުތައް ޖަހައި، ކޮންމެވެސް ކަމެއް/ޕްރޮޖެކްޓެއް ހިންގުމުގެ މަތިއަޅުވައި ހޭދަކުރުމަކީވެސް، ބީޕީޓިން ރެކެން ބޮޑަތި ބައެއް ކުންފުނިތަކުން ކުރާކަމެކެވެ.

ހައިރާން ވާންޖެހޭ ކަމަކީ މިފަދަ ކަންކަން ބަލަން، ކޮމިއުނިކޭޝަން އޮތޯރިޓީ އަކާއި، އެންޓި-ކޮރަޕްޝަން އަކާއި ފުލުސް އިދާރާއެއްވެސް ހުރެމެ، އެކަންކަން، ކަމާވެ އެދެވޭ ގޮތެއްގައި ބަލައި ރައްޔިތުންގެ ޖީބުތަކުން ފައިސާ ފޭރުން ހުއްޓުވުމަކީ "ރޮކެޓް ސައިންސަށް" ވުރެ ފޮމިއުލާތައް ގިނަ އުނދަގޫ ކަމަކަށްވެ، ހިމާލިޔާ ފަރުބަދަ ކެނޑުމަށްވުރެ ބޮޑުކަމަކަށްވެ، ޒިންމާ އަދާނުކުރެވިފައި ވާކަމެވެ.

ފުލުސްއޮފީހުުން ނެރުނު ބަޔާނުގައި ވަނީ ނިމިދިޔަ ހަފްތާގެ އަންގާރަ ދުވަހު ފެށި އެ މަސައްކަތުގެ ތެރެއިން ހުޅުމާލޭގެ އެކި ސަރަހައްދުތަކުން، ހަތަރު ފުރޮޅުލީ 10 އުޅަނދު އެ ދުވަހު ނަގާފައިވާ ކަމަށެވެ. އަދި ކުރިއަށް އޮތްތަނުގައި ވެސް، ރަޖިސްޓްރީނުކޮށް ހުޅުމާލޭގެ މަގުތަކުގައި ޕާކުކޮށްފައި ހުންނަ އުޅަނދުތައް ނެގުމާއި އުޅަނދު ރަޖިސްޓްރީކޮށްފައިވަނީ ގަވާއިދާ އެއްގޮތަށްތޯ ބެލުމުގެ މަސައްކަތްކުރަމުން ގެންދާނެކަމަށެވެ. އެ ބަޔާނުގައި، މަގުމަތީގެ ސަލާމަތާއި ރައްކާތެރިކަން ކަށަވަރުކޮށް މަގުތަކަކީ އެންމެނަށް އަމާން ރައްކާތެރި ތަނަކަށް ހެދުމަށް ކުރަމުންދާ މި މަސައްކަތްތަކުގެ ތެރެއިން، ސައްހަ ނޫން ރަޖިސްޓްރީ ހަދައިގެން ދުއްވާ އުޅަނދުތައް ހޯދައި ފިޔަވަޅުއެޅުމުގެ ކަންކަން ވެސް ކުރަމުން ގެންދާނެ ކަމަށްވެސް ވެއެވެ.

2020 ވަނަ އަހަރު މާލޭގެ މަގުތައް ތޮއްޖެހުން ކުޑަކުރުމަށް ކުރެވިދާނެ ކަންތައްތަކާއި ގުޅޭގޮތުން ކުރީގެ ނައިބުރައީސް އިސް ނަންގަވައިގެން އޭރުގެ ސަރުކާރުގެ ކަމާއިބެހޭ އިދާރާތަކުގެ އިސްބޭފުޅުން ބައިވެރި ވެޑައިގެން މަސްވަރާތައް ކުރިއަށް ގެންގޮސްފައިވެއެެވެ. މާލޭގެ މަގުމަތީގައި ތޮއްޖެހުން ކުޑަކޮށް އެއްގަމު އުޅަނދު ޕާކް ކުރުމުގައި ދިމާވާ މައްސަލަތަކަށް ހައްލު ހޯދުމާ ބެހޭގޮތުން ބޭއްވުނު މަސްވަރާތަކުގައި (އޭރުގެ) މިނިސްޓަރ އޮފް ޓްރާންސްޕޯޓް އެންޑް ސިވިލްއޭވިއޭޝަން ޢާއިޝަތު ނަހުލާއާއި، އެމިނިސްޓްރީގެ ބައެއް އިސްވެރިންނާއި، މާލެ ސިޓީގެ މޭޔަރ ޝިފާ މުޙައްމަދާއި ފުލުހުންގެ ފަރާތުން ބޭފުޅުން ބައިވެރިވެ ވަޑައިގެންފައިވެއެވެ.

އެގޮތުން ވެހިކަލް ޕާކިންގެ މައްސަލަތައް ހައްލުކުރުމަށް ކުރަންޖެހޭ ކަންކަމާއި ޓްރެފިކްގެ ކަންކަން ރަނގަޅު އިންތިޒާމެއްގެ ދަށުން ކުރިޔަށް ގެންދިއުމުގެ މުހިންމުކަމާއި، މާލޭގެ މަގުތަކަކީ ތޮއްޖެހުން ކުޑަ ހިތްފަސޭހަ ތަނަކަށް ހެދުމަށް އެހާރުން އެހާރަށް ކުރެވެން ހުރި ކަންކަން  ރައީސުލްޖުމްހޫރިއްޔާގެ ނައިބު ފާހަގަކުރެއްވިއެވެ. ހަމަ އެހެންމެ ޕަބްލިކް ޓްރާންސްޕޯޓްގެ ޚިދުމަތް ފުޅާކޮށް މި ޚިދުމަތް ހަރުދަނާ ކުރުމާއި ގުޅޭގޮތުންނާއި، ކުރިޔަށް އޮތްތަނުގައި ޓްރެފިކްގެ ކަންކަމަށް ގެންނަން ބޭނުންވާ ބަދަލުތަކާއި ބެހޭގޮތުންވެސް މި ބައްދަލުވުމުގައި މަސްވަރާކުރެވުނެވެ.

ރެޖިސްޓްރީ ނުވެހުރި އުޅަނދުތައް މިމަހު 23 ވަނަ ދުވަހު (ޓޯވް ކޮށް) ނަގަން ފަށާފައިވާއިރު، ޖެހިގެން އައި 24 ވަނަ ދުވަހު މާލެ ސަރަހައްދުގެ މަގުތަކުގެ ރައްކާތެރިކަމާއި އަމާންކަން ކަށަވަރުކުރުމަށް "މާލެ ފަހި" ނަމުގައި ޕްރޮގްރާމެއް، ރައީސުލްޖުމްހޫރިއްޔާ ޑރ.މުޙައްމަދު މުޢިއްޒު ވަނީ އިފްތިތާހު ކުރައްވާފައެވެ.

މި ޕްރޮގްރާމުގައި ހިމެނޭ ގިނަ ކަންކަމަކީ، ކަމާ ގުޅުންހުރި އިދާރާތައް ހިމެނޭހެން އެކުލަވާލި "އަރބަން ޓްރެފިކް ޑީ-ކޮންޖެސްޝަން މެނޭޖްމަންޓް ކޮމިޓީ" ގެ ލަފަޔާއި މަސްވަރާ އާއެކު އެކުލަވާލި ޕްލޭނުގައިވާ ހަރަކާތްތަކެއް ކަމަށާއި، އެކަންކަން ބެހޭ މައިގަނޑު 3 ބައި ވަނީ ހާމަކުރައްވާފައެވެ. އެއީ:

• ގާނޫނާއި ގަވާއިދުގެ ތެރެއިން ވެހިކަލް ރަޖިސްޓްރީކުރުމާއި އުޅަނދުގެ އަދަދު ކޮންޓްރޯލްކުރުން
• ޕަބްލިކް ޓްރާންސްޕޯޓްގެ ވަސީލަތްތައް އިތުރަށް ހަރުދަނާކޮށް ތަރައްގީކުރުން
• މަގުތަކަކީ ދަތުރުފަތުރާއި ހިނގައި ބިނގާވެއުޅެން ރައްކާތެރި އަދި ފަސޭހަ އަމާން ތަންތަނަށްހެދުން

މީގެ ތެރޭގައި:

• ގަރާޖްނެތި ދައުރު ކުރަމުންދިޔަ ގަރާޖު ސިޓީތަކުގެ ބޭނުން ނުކުރެވޭނެގޮތް ހެދުމުގެ ސަބަބުން ކާރު ރެޖިސްޓަރ ކުރި އަދަދު އެވްރެޖުކޮށް 122 އިން 60 އަށް ދަށް ވެފައިވުން؛
• މަގުމައްޗަކީ ގުދަންކުރާ ތަނެއްގެ ގޮތުގައި އޮތްއޮތުން ނިމުމަކަށްގެނެސް، އެއްގަމުގައި ދުއްވާ އިންޖީނުލީ އުޅަނދު ރަޖިސްޓްރީކުރުމުގެ ގަވާއިދުގައި ބަޔާންކޮށްފައިވާ އުމުރަށް ނުފެތޭ އެއްގަމު އުޅަނދެއް، ރޯޑް ވެހިކަލެއްގެ ގޮތުގައި ރާއްޖެ އެތެރެކުރުން މަނާކުރެވޭނެގޮތަށާއި (އަމިއްލަބޭނުމަށް ނުވަތަ ވިއްކުމަށްވިޔަސް) ގަރާޖު ނުވަތަ ގުދަން ކުރެވޭނެ ފެސިލިޓީއެއް އޮތުމުންނޫނީ އެތެރެ ނުކުރެވޭނެ ގޮތަށް ގާނޫނު އިސްލާހުކުރުން؛
• ޑޮމެއިންގެ ހިދުމަތް އޯޕަން ބިޑިންގ ނިޒާމުގެ ތެރެއަށް ގެނެސް، ޑޮމެއިންތަކާއި އެހިދުމަތް ޒަމާނީކޮށް، ރެކޯޑެއް ނެތި ދީފައިހުރި ޑޮމެއިން ނަންބަރުތައް އާންމުކޮށް، އެކަމަށް ގާނޫނީ ހައްލެއް ހޯދުން؛
• ވެހިކަލް ލިމިޓް ކުރުމާއި ޢުމުރު ކަނޑައަޅައި، ވަކި ރަށެއްގައި ނުވަތަ ސިޓީއެއްގައި ނުވަތަ ސަރަހައްދެއްގައި އެއްގަމު އުޅަނދު ރަޖިސްޓަރީކޮށްދޭނެ އަދަދާއި، އުޅަނދު ބޭނުންކުރެވޭނެ މުއްދަތު ކަނޑައެޅުން؛
• ގަރާޖުގެ ވެރިފަރާތަށް ނޭނގި ވެހިކަލް ރަޖިސްޓްރީކުރުމާއި، ރެޖިސްޓްރީ ކުރާ ޖާގަ އެހެންކަމަކަށް ބޭނުންކުރުން ހުއްޓުވުން ހިމެނެއެވެ.

މާލޭ ސަރަހައްދުގައި ވެހިކަލްތައް ގިނަވެ މަގުތައް ތޮއްޖެހެމުން ދާކަމަކީ ދެބަސްވެވެން ނެތް ހަގީގަތެކެވެ. ހައްލުވެސް ހޯދަން ޖެހި، ހޯދާނެ ހައްލުތަކުގެ ވާހަކަ ނުދައްކާ އެއްވެސް ބަޔަކުވެސް ނެތެވެ. ނަމަވެސް ވަށާޖެހޭނެ ހައްލެއްގެ ވާހަކަ ހަމަ އެކަކުވެސް ނުދައްކައެވެ. ޖުމްލަ ހައްލެއް ލިބިދާނެ ކަމެއްވެސް ނުކުރެއެވެ.

ކަމެއް ކުރަންވާނީ އެކަމެއް ކުރުމުގެ ކުރިން ކުރަންޖެހޭ ކަންކަންވެސް ކޮށްފައެވެ. މިސާލެއްގެ ގޮތުން 2023 ވަނަ އަހަރު މާލޭ ސިޓީ ކައުންސިލްގެ 86 ވަނަ ޖަލްސާގައި، ނުގަވާއިދުން ޕާކުކޮށްފައި ހުންނަ އުޅަނދުތަކުގައި ޖޫރިމަނާ ސްޓިކަރ ޖެހުމާއި، މާލޭގައި ހުރި ބައެއް ޕާކިންގ ޖާގަތަށް ނަގަމުންދިއުމުގެ ކަންބޮޑުވުން ފާޅުކޮށް، ޕާކު ކުރާނެ ޖާގަ ނުދައްކައި އެކިއެކި ޖޫރިމަނާތައް ކޮށް، ވެހިކަލް ޓޯވް ކުރުމުގެ މައްސަލައިގެ ވާހަކަތައް ދެކެވުނެވެ. އަދި މާލޭގެ ލޭންޑް ޔޫސް ޕްލޭން، އޭރުގެ ސަރުކާރުން ފާސްކޮށްނުދީ މަރުތަޅު އަޅުވައި ހިފަހައްޓާފައިވާތީ، މޭޔަރު މުއިއްޒު 5 އަހަރުގެ ދައުރަށް އެކުލަވާލި ސްޓްރެޓެޖިކް އެކްޝަން ޕްލޭންގައިވެސް ހިމަނާފައިވާ މާލޭގެ 8 ތަނެއްގައި އަޅާނެ ޕާކިންގް ބިލްޑިންގްތަކެއް އެޅުމުގެ ފުރުސަތު ގެއްލިފައިވާ ކަމަށް އަޑުހަރުކޮށް ވާހަކަ ދައްކައި ބަޔާންތައް ނެރެފައި ވެއެވެ. ރަނގަޅު ވާހަކައެކެވެ. އިހަށް ކުރަން ޖެހޭ ކަންކަން އިހަށް ކުރަންޖެހޭނެއެވެ. އަދަބު ދޭންވާނީ އަދަބު ނުލިބޭނެ ގޮތް އޮވެ، އަމަލު ނުކުރުމުންނެވެ.

Male ge parking massala hallu nukurevi lasvanee parking building thah elhumah Council in kuramun dhaa masakkai thakah sarukaarun huras alhamun gedhaathee. Huras neylhi nama, miadhu madhuvegen 6 parking building Male gai imaaraai kurevifai hunnaane. Magumathin kuyyah dhey slot…

— Dr Mohamed Muizzu (@MMuizzu) June 11, 2023

މާލެއަށް ކާރު އެތެރެ ކުރާ ކޮންމެ މީހެއްގެ ގަރާޖެއް ނޯވެއެވެ. އެއްބަޔަކަށް ގަރާޖު (ސިޓީ) ލާޒިމްވެގެން އެ ހޯދިއިރު، އަނެއް ބަޔަކަށް އެ ގަރާޖު (ސިޓީ) ވެސް ހޯދާކަށް ނުޖެހުނެވެ. ކާރު ރެޖިސްޓަރ ކޮށްދިނީ މަގުމައްޗަށެވެ. މީގެ މިސާލަކި ހުޅުމާލޭގެ (އަގުބޮޑު) ޕްރައިވެޓް ފްލެޓު ގަނެފައިވާ މީހުންނަށް، ގަރާޖެއް ނެތި އެޗްޑީސީގެ ސިޓީއަކުން މަގުމައްޗަށް އެމީހުންގެ ކާރުތައް ރެޖިސްޓަރ ކޮށްދީފައިވާ ކަމެވެ.

މާލޭގެ ހުރިހާ ގޯތިތައް ކަހަލަ ގޮތަކަށް، ހުރީ ބައިބައިކޮށް ފޮތިފޮތިކޮށް އާއިލާގެ މީހުންނަށް ބަހާފައެވެ. އެމީހެއްގެ ބައި އެމީހަކު 2 ބުރިއަށް ނުވަތަ ދިހަބާރަ ބުރިއަށް ހަދައެވެ. ބިލްޑިންގ ކޯޑުގައި އިމާރާތުގެ ތިރީ ބުރީގައި ގަރާޖެއް އޮތުން ލާޒިމު ކުރެވިދާނެއެވެ. ތިރީ ބުރީގައި ގަރާޖުވެސް ހެދީއެވެ. ނަމަވެސް އެ ގެއަށް ވަންނަން އޮންނަ ގޯޅިން އެ ޖަރާޖަށް ހަމަ ގައިމުވެސް ކާރެއް ވެއްދޭ ފުޅާމިނެއް ނެތެވެ. ދެންކުރާނީ ކީތް ހެއްޔެވެ؟ ކާރެއް ހޯދުމުގެ ހައްގުން އެމީހާ މަހުރޫމް ވީހެއްޔެވެ؟ ކުއްޔަށް ނަގައިގެންވެސް ކާރު ރެޖިސްޓަރ ކުރާނެ ގަރާޖެއް މިހާރަކު ނެތެވެ.

(ހުޅުމާލެ ފަދަ ތަންތަނުގައި) ފްލެޓްތަކުގައި އުޅޭ މީހުން ޖަރާޖެއް ހެދޭނެ ގޮތެއްވެސް ނޯވެއެވެ. އެމީހުންނަށް ކާރެއް ހޯދުމުގެ ހައްގު ނެތީހެއްޔެވެ؟ އޮތްނަމަ، އެގޮތަކީ ކޮބައިބާވައެވެ؟ އެމީހެއްގެ ގަރާޖު އެމީހަކު ހަދަން ބިންކޮޅެއްދެނީ ހެއްޔެވެ؟ ނުވަތަ އެއްކަލަ ޕާކިންގ އިމާރާތުން، އެމީހާގެ ކާރު ރެޖިސްޓަރކޮށް ބާއްވާނެޕާކިންގ ޖާގައެއް ކުއްޔަށް ދެނީ ހެއްޔެވެ؟ ނުވަތަ އެބުނާ ގަރާޖު (ސިޓީ) ގަންނާނީ ހެއްޔެވެ؟ 

ރަށް ރަށަށް ވެހިކަލް ގެނެވޭނެ އަދަދު (ކޯޓާ) ކަނޑައެޅުމުން، އެންމެ ފުރަތަމަ އެކަން ކުރާނީ ކޮންބައެއް ހެއްޔެވެ؟ ފައިސާވެރިންނާއި ވިޔަފާރިވެރިން ނޫންބާވައެވެ؟ އަވަހިއްޔާ އަވަހެވެ. (ފައިސާތަކެއްނެތް) އާދައިގެ ރައްޔިތުމީހާ ފައިސާކޮޅެއް ރައްކާކޮށްގެން ކާރެއް/ވެހިކަލެއް ގެންނަން ބެލިއިރު އެތެރެ ކުރެވޭކަށް ނެތެވެ، ކޯޓާ ހަމަވެއްޖެއެވެ. ކަށިބެހި ދުވަހު މީމަހަށް ލިބުނު ނަސީބެއް ނުލިބުނެވެ. ގާނޫނު އަސާސީގައި ބުނާ ހަމަހަމަ ހައްގެއް ނުލިބުނެވެ.

އަލަށް ވެހިކަލެއް އެތެރެކުރާނަމަ، ގަރާޖު ހޯދަންޖެހޭކަން މިހާރު އެނގެއެވެ. އެ ނުހޯދައި (ޓޯވްކުރުމުން ޖޫރިމަނާ ދައްކައި އަލުން ނެރެ ބާއްވާއިރަށް އަނެއްކާ ޓޯވްކޮށް މިސަކަރާތެއްގައި ވެހިކަލް ރެޖިސްޓަރ ނުކުރެވި އެ ހަލާކު ކުރާކަށް) އެތެރެއެއް ނުކުރާނެއެވެ. ކާރު/ވެހިކަލް އޮތީ (މި ގަވައިދާއި ފިޔަވަޅުތަކުގެ ކުރިން) އެތެރެވެފައެވެ. ކަންކުރާނެ، ކަން ވާނެ ގޮތެއް، ހައްލެއް ބުނެދީ  ދައްކަދޭން ވާނެއެވެ. ބައެއްގެ އަގުބޮޑު މުދަލެއް ފަނާ ކުރުވައިގެން ނުވާނެވެ. ފުރުސަތެއް ދޭންވާނެއެވެ. ހީލަތް ހަދަންނުޖެހި، އުސޫލެއްގެ ތެރެއިން އެކަން ވާނެ މަގެއް ދައްކަންވާނެއެވެ. އޭރު މާލޭސިޓީ ކައުންސިލުން އަޑު އުފުލި ފަދައިން އިހަށް ކުރަންޖެހޭ ކަންކަން ކުރާނީ ފަހަކުންނެއް ނޫނެވެ. 

މޭޔަރު މުއިއްޒު މިއަދު ހުންނެވީ ސަރުކާރާއި ހަވާލުވެ ރައީސުލް ޖުމްހޫރިއްޔާ ކަމުގައެވެ. މާލޭގެ ލޭންޑް ޔޫސް ޕްލޭން ފާސްކޮށް މޭޔަރު މުއިއްޒު ސްޓްރެޓެޖިކް އެކްޝަން ޕްލޭން ތަންފީޒުކޮށް، ޕާކިންގް ބިލްޑިންގްތައް އަޅާތަން ފެންނާނެކަމުގެ އުއްމީދުގައި ތިއްބާ ފެންނަނީ ސްޓިކަރ ޖަހާތަނެއް ނޫނެވެ. ވެހިކަލްތައް ޓޯވްކޮށް ގެންދާ މަންޒަރެވެ. ކޮންމެ ފަހަރަކު ދިހަ ހާހުން ޖޫރިމަނާކުރާތަނެވެ. އެތައް ހޭދައެއް ކޮށް، އެތައް ތަކުލީފެއް އުފުލައި، އެމީހާގެ ކާރު/ވެހިކަލް އެތެރެކޮށްފައި ތިބިމީހުން، އެ ރެޖިސްޓަރ ކުރާނެ ގޮތެއް ނެތި، ގޮތް ހުސްވެ މާޔޫސްވެފައިވާ މަންޒަރެވެ. 

އެއީ 2007 ވަނަ އަހަރެވެ. ސިއްހީ ހިދުމަތް ދިނުމުގައި އިހުމާލުވި އެ މައްސަލަ، ކަމާބެހޭ ހުރިހާ ވުޒާރާތަކަށް އިހުސާން ހުށަހެޅިއެވެ. އަޅާ ނުލުމުން، އެރަށު ކޯޓަށްވެސް ހުށަހެޅިއެވެ. މައްސަލަ ނިމިގެން ދިޔައީ އިހުސާނާއި ދެކޮޅަށް، ޑޮކްޓަރާއި ހޮސްޕިޓަލުގެ އިހުމާލެއް ނެތް ކަމަށެވެ. އިހުސާން އެ މައްސަލަ ދިވެހި ރާއްޖޭގެ ހައިކޯޓަށްވެސް ހުށަހެޅިއެވެ. ހުކުން އައީ ހަމަ އެގޮތަށެވެ؛ މެޑިކަލް ނެގްލިޖަންސެއް ނެތް ކަމަށެވެ.

އައިޝަތު އިޔާންގެ މުސްތަގުބަލް ބަދަލުވެ ބަނަވެގެން ދިޔަ އެ އިހުމާލުގެ އިންސާފު ހޯދަން އިހުސާންގެ ހުރިހާ ވަގުތަކާއި ރައްކާކުރެވިފައި ހުރި ފައިސާކޮޅު ގުރުބާން ކުރަން ފަސްޖެހުމެއްނެތި،  ރާއްޖޭންނާއި ރާއްޖެއިން ބޭރުގެ މާހިރުންނަށް ކުރިންހެދި ޓެސްޓުތަކާއި ރިޕޯޓުތައް ދައްކައި، އިތުރު ޓެސްޓުތައް ހަދައި އިހުމާލެއް އޮތްތޯ ނެތްތޯ ކަށަވަރުކުރިއެވެ. އަދި އެ އެންމެންގެ ލަފަޔާއި ރިޕޯޓުތަކާއި އެކު އޭނާ ދިވެހި ރާއްޖޭގެ ސުޕްރީމް ކޯޓުގައި އެ މައްސަލަ އިސްތިއުނާފު ކުރިއެވެ.

އެތައް އަހަރު ތަކަކަށް ދިގުދެމިގެންދިޔަ އެ މައްސަލައިގެ ހުކުން، 25 ޖުލައި 2019 ގައި ސުޕްރީމް ކޯޓުން އިއްވިއެވެ. 12 އަހަރުވީ އެ މައްސަލައިގެ ހުކުން އައީ ދައުލަތާއި ދެކޮޅަށް، އިހުސާނާއި އެއްކޮޅަށެވެ. އައިޝަތު އިޔާނަށް ފަރުވާ ދިނުމުގައި އިހުމާލު ވެފައިވާ ކަމަށް ކަނޑައަޅައި، ގދ. ތިނަދޫ މެޖިސްޓްރޭޓް ކޯޓުންނާއި ހައިކޯޓުން އިއްވާފައިވާ ހުކުންތައް ބާތިލުކޮށް، އިޔާނަށް ލިބުނު އިޔާދަ ނުކުރެވޭނެ ގެއްލުމުގެ ބަދަލާއި، ނަފްސާނި ގެއްލުމުގެ ބަދަލާއި، އިހުސާނަށްވި މާލީ ގެއްލުމުގެ ބަދަލާއި އެކު ޖުމްލަ 7،119،100 (ހަތް މިލިޔަން އެއްލައްކަ ނަވާރަހާސް އެއްސަތޭކަ) ރުފިޔާ ދައުލަތުން ދިނުމަށެވެ.

މި ހުކުން ވެގެން ދިޔައީ މިފަދަ ހުކުމެއް (ހާއްސަކޮށް ދައުލަތަކާއި ދެކޮޅަށް) ސަރުއީ ކޯޓަކުން ނެރުނު ފުރަތަމަ ހުކުމަށެވެ. އިހުސާންގެ ދަރިފުޅުގެ އަޑު އިވުން އިޔާދަ ނުވިއެވެ. ނަމަވެސް އެއީ އިހުސާނަށާއި އޭނަގެ ދަރިފުޅަށް ކުޑަކުޑަ ތަސައްލީއެއް ލިބުނު އަދި ސަރުކާރުތަކަށް ދެވުނު ވަރުގަދަ މެސެޖެކެވެ. ބޭސްފަރުވާ ދޭ ތަންތަނަށާއި މީހުންނަށް ދެވުނު އިންޒާރެކެވެ.

އެހެން ނަމަވެސް ހިތާމައަކީ އެދުވަސް ހަނދާން ނެތި ގޮސްފައިވާ ކަމެވެ. ސިއްހީ ހިދުމަތް ދޭ ފަރާތްތަކާއި، ހުދު ސަރުކާރާއި ގާނޫނު ހަދައި ގާނޫނު ތަންފީޒު ކުރާ ފަރާތްތައްވެސް މެއެވެ. 

10 އަހަރުގެ މިޝްކާ، 2021 ވަނަ އަހަރުގެ ޖޫން 2 ގައި ނިޔާވި ހާދިސާއަކީ އަދި އެއަށްވުރެ ހިތާމަވެރި ހާދިސާއެކެވެ. ކޮވިޑް-19 އަށް ޕޮޒިޓިވްވެ އައިސޮލޭޝަންގައި ހުއްޓައި، ހާލުދެރަވި މިޝްކާއަށް ފަރުވާ ލިބުން ލަސްވީ އެމްބިއުލާންސް އަށް އެދި އެޗްޕީއޭއަށް ގުޅާތާ އެތައް ވަގުތެއް ދިޔަ އިރު ވެސް އެއްވެސް ސިއްހީ އެހީއެއް ނުލިބި ލަސްވުމުގެ ސަބަބުންނެވެ. ދެ ގަޑިއިރާއި ތިރީސް މިނެޓު ވީފަހުން، ހޮސްޕިޓަލަށް ގެންދެވުނު އިރު ނޭފަތުން ލޭ އައިސް، ހާޓް އެޓޭކެއް ޖެހި ހުއްޓިފައި އޮތް ފާތިމަތު މިޝްކާ މުޙައްމަދު ނިޔާވީ ވެންޓިލޭޓަރުގައި އޮންނަތާ 24 ގަޑިއިރު ފަހުންނެވެ.

ކުއްލި ގޮތަކަށް މިޝްކާ ނިޔާވުމުގައި ސިއްހީ ހިދުމަތް ދިނުމުގެ އިހުމާލު ނުވަތަ މެޑިކަލް ނެގްލިޖަންސް ވާކަމަށް ދައުލަތުގެ ކަމާބެހޭ ފަރާތްތަކުން ނިންމައި ރިޕޯޓުތައް ނެރެފައި ވެއެވެ. އަދި އިހުމާލުވި ފަރާތަކީ އެޗްޕީއޭގެ ޑެޕިއުޓީ ޑިރެކްޓަރ ޖެނެރަލް އިބްރާހިމް ނިޝާން އަހުމަދުކަމަށް ކަނޑައަޅައި، އޭނާގެ މައްޗަށް ތަހުގީގު ހިންގައި، ޖިނާއީ ދައުވާކުރުމަށް (ޕީޖީއޭ) ކިބައިން އެދިފައި ވެއެވެ. އަދި އެ މައްސަލަ ބަލައިދިނުމަށް (އަމިއްލަ ފަރާތަކުން) ކޯޓަށް ހުށަހެޅި ނަމަވެސް އެ މައްސަލަ މިއަދާއި ހަމައަށްވެސް އޮތީ ނުނިމިއެވެ.

ސިއްހީ ހިދުމަތުގެ ފަންނީ މަސައްކަތްތެރިންގެ ގާނޫނު (ނަންބަރު 13/2015) ގެ 50 ވަނަ ބާބާއި، ސިއްހީ ހިދުމަތް ދިނުމުގެ ގާނޫނު (ނަންބަރު 29/2015) ގެ 35 ވަނަ ބާބުގައި، ސިއްހީ ހިދުމަތް ދޭ ފަރާތުގެ ޒިންމާތައް ފަނޑުގޮތަކަށް ބަޔާން ކޮށްފައިވީ ނަމަވެސް، ސިއްހީ ހިދުމަތް ދިނުމުގައި ސާމިލުވާ ހުރިހާ ފަރާތްތަކާއި ކަންކަން ހިމަނައި، އެ ހިދުމަތް ދިނުމުގައި އިހުމާލު ނުވަތަ މެޑިކަލް ނެގްލިޖަންސް ގާނޫނަކީ ދުނިޔޭގެ ގިނަ ގައުމުތަކެއްގައި ހަދައި ތަރައްގީކޮށް، އެ ނެތުމުން ސިއްހީ ހިދުމަތުގެ ރައްކާތެރިކަން ފުރިހަމަ ގޮތުގައި ދިނުމާއި ލިބިގަތުމުގައި ދިމާވާ ގޯސްތައް ނެތި/ނުވަތަ މަދުވެ، އެ ގާނޫނުގެ ހިމާޔަތާއި ރައްކާތެރިކަމާއި ފައިދާ، އެ ގައުމު ތަކުގެ އެންމެންނަށްވެސް ލިބެމުންދާ ވަސީލަތަކަށް ވީއިރު، ރާއްޖޭގައި މިއީ ނެތް ގާނޫނެކެވެ.

ދިވެހި ރާއްޖޭގައި މި ގާނޫނު ހެދުމަށް 2023 ވަނަ އަހަރު، އޭރުގެ ސަރުކާރާއި ގާނޫނު ހަދާ މަޖިލިހުގެ ލެޖިސްލޭޓިވް (ގާނޫނީ) އެޖެންޑާއަށް ލައި، މަސައްކަތްތަކެއް ކޮށްފައިވެއެވެ. އެހެން ނަމަވެސް، ދިވެހި ރާއްޖޭގެ ގާނޫނީ ހަޔާތަށް 92 އަހަރު ވެގެން ދިޔައިރު، މުހިއްމުކަން ބޮޑު މިފަދަ އެތައް ގާނޫނުތަކެއް ވުޖޫދުކުރެވިފައި ނުވާކަން ފާހަގަވެއެވެ.