އެއީ އެކުދިންގެ އަމިއްލަ ނަފްސާއި، މިލްކުވެރިކަމާއި، އަދި އަމިއްލަވަންތަ  އިމެއް، ކަނޑައެޅުމަށް ދަސްވަމުންދާ ދުވަސްވަރެއްގައި ފެންނާނެ އާދައިގެ (ނަފްސާނީ) ތަރައްޤީ މަރުހަލާއެކެވެ.

މިއީ އެކުދިންގެ ކިބައިގައި ހުންނަ އަމިއްލަ އެދުން ބޮޑުކަމެއް ނޫނެވެ. އެއީ އެ އުމުރުގައި ކުޅޭ އެއްޗެހި ހިއްސާކުރުމަށް ބޭނުންވާ ސިކުނޑީގެ ހުނަރުތައް އެކުދިންގެ ކިބައިގައި ތަރައްގީ ވަމުން އަންނަ ދުވަސްވަރު ފާހަގަ ކުރެވިދާނެ ސިފައެކެވެ. ނަމަވެސް، މިއީ އެކުދިން ބޮޑުވަމުން އަންނައިރު، ވަކި ތަރުތީބަކުން ކުޅެން ދަސްކޮށްދިނުމަށާއި ދީލަތިކަން ދައްކައިދިނުމަށް ލިބޭ ފުރުސަތެކެވެ.

މައިންބަފައިންނާއި، ބެލެނިވެރިންނާއި ޓީޗަރުންނާއި އަދި ކުއްޖާގެ އަހުލުވެރިން ދެނެގަނެ ހަނދާން ކުރަންވީ ކަމަކީ، ކުޑަކުދިން (ތުއްތުކުދިން) އެކުދިންނަށް ލިބޭ ނުވަތަ ސައުގުވެރިވާ އެއްޗެހި ހިއްސާކުރުމަށް މަޖުބޫރުކުރުމުން އެފަރާތްތަކަށް ކުދިންގެ ހިތުގައި އޮންނަ އިތުބާރު ގެއްލި ނަތީޖާ ގޯސްވެދާނެ ކަމެވެ. އޭގެ ބަދަލުގައި އެކުދިންގެ "މިއީ މަގޭ އެއްޗެއް" ކަމަށް ބުނާ ބުނުމަށް އިހުތިރާމްކުރުމުން، މުސްތަގުބަލުގައި، އެކުދިން ދީލަތިވުމަށް ބޭނުންވާ ރައްކާތެރިކަމުގެ އިހުސާސް ލިއްބައިދެވެއެވެ.

ކުދިން އެއްޗެހި ހިއްސާނުކުރުން މައްސަލައަކަށް ނުވަނީ ކީއްވެ؟

މިލްކުވެރިކަން ދަސްވުން:

ކުޑަކުދިން ދެކޭގޮތުގައި އެކުދިން ކުޅޭ އެއްޗެއްސަކީ އެކުދިންގެ އަމިއްލަ ނަފްސުގެ ބައެކެވެ. އެކުދިން ދަސްކުރަނީ "ތިބާގެ އެއްޗެއް" ކަމަށް ބުނުމުގެ ކުރިން "މިއީ މަގޭ އެއްޗެއް" ކަމަށެވެ.

ސިކުނޑީގެ ގާބިލިއްޔަތު ހުރި މިންވަރު:

އެއްޗެހި ހިއްސާކުރުމަށްޓަކައި އަމިއްލަ އިހުސާސްތައް ކޮންޓްރޯލްކުރުމާއި އެހެން މީހުންގެ ނަޒަރިއްޔާތުން ކަންކަމާ މެދު ވިސްނަން އެނގެންޖެހެއެވެ. މިއީ ކުޑަކުދިންނަށް އެ އުމުރުފުރާ ތަކުގައި އަދި ވަރަށް އުނދަގޫ ކަމެކެވެ.

އަމިއްލަ އިމެއް ކަނޑައެޅުން:

 އެކުދިންގެ ތަކެތި ހިއްސާކުރަން ދެކޮޅުހެދުމަކީ އެކުދިންގެ ކިބައިގައި ސިއްހަތު ރަނގަޅު އަމިއްލަ އިރާދައެއް (އިހްތިޔާރާއެކު ގޮތްނިންމުން) ހުރިކަން ހާމަކޮށްދޭ ކަމެކެވެ.

އަމިއްލަ އެދުން ބޮޑުވުމެއް ނޫން:

އެއްޗެހި ދޭން ބޭނުންނުވުމަކީ އެކުދިން ނުބައި ނިޔަތެއްގައި ކުރާ ކަމެއް ނޫނެވެ. ނަމަވެސް އެއީ ހެދި ބޮޑުވެ ނަފްސާނީގޮތުން ތަރައްގީވަމުން އަންނަ މަރުހަލާގައި ކުރިމަތިވާ އާދައިގެ ކަމެކެވެ.

މަޖުބޫރުން ހިއްސާކުރުވުމުގެ ބަދަލުގައި ކުރެވިދާނެ ކަންތައްތައް:

ވަކި ތަރުތީބަކުން ކުޅެން ދަސްކޮށްދިނުން:

އެކަކަށް ފަހު އަނެކަކު ކުޅުމަކީ ހިއްސާކުރުމަށްވުރެ ކުދިންނަށް ދަސްކުރަން ފަސޭހަ ކަމެކެވެ.

ދީލަތިކަމުގެ ނަމޫނާ ދެއްކުން:

ތިބާގެ ތަކެތި އެހެން މީހުންނާ ހިއްސާކުރާ މަންޒަރު ކުދިންނަށް ދައްކައިދޭށެވެ.

މިލްކުވެރިކަމަށް އިހުތިރާމްކުރުން:

ކުއްޖާ ވަރަށް ލޯބިވާ އެއްޗެއް އަތުލައި އެހެން ކުއްޖަކަށް ނުދޭށެވެ. އެހެން ހެދުމުން އެކުދިންގެ ތަކެތި ރައްކާތެރި ނޫންކަމުގެ އިހުސާސް އެކުދިންނަށް ކުރެވެއެވެ. މިއީ އެކުދިންގެ ނަފްސީ އިތުބާރު ކުޑަވެ އެކަނިވެރިކަން އިހްތިޔާރު ކުރާނެ ކަމެކެވެ.

ގާތުގައި ތިބެގެން ކުޅުމަށް ހިތްވަރުދިނުން:

އެއްކުއްޖަކު އަނެއް ކުއްޖަކާ ގުޅިގެން ނުކުޅުނު ކަމުގައި ވިޔަސް، ކޮންމެ ކުއްޖަކު އަމިއްލަ އެއްޗަކާއެކު އެހެން ކުދިންގެ ކައިރީގައި ކުޅެން ފުރުސަތު ދޭށެވެ.

ރަނގަޅު ކަންކަމަށް ތައުރީފުކުރުން:

އެކުދިން ގުޅިގެން މަސައްކަތްކުރުމުން ނުވަތަ ކާ އެއްޗެއް ފަދަ އެއްޗެއް ހިއްސާކުރުމުން އެކަމަށް ތައުރީފުކުރާށެވެ.

އޭނާގެ، އެ ބަސްފުޅަކީ އަމިއްލަފުޅަށް އެކަން ތަޙުލީލު ކުރެއްވުމަށްފަހު، ވިދާޅުވެފައިވާ ބަސްފުޅެކެވެ. އެގޮތުން، އެކަން ތަޙުލީލު ކުރެއްވުމަށްޓަކާ، އިބުނު ސީނާ، ކުޑަކުޑަ ދެ ކަންބަޅި، ވަކި ދެ ކޮށްޓެއްގައި ބަންދުކުރެއްވިއެވެ. ދެ ކަންބަޅިއަކީވެސް އެއް ޢުމުރެއްގެ، އަދި އެއް ބަރުދަނެއްގެ ދެ ކަންބަޅިއެވެ. އަދި އެ ދެކަންބަޅިއަށް ކާން ދެއްވީވެސް ހަމަ އެކައްޗެކެވެ. އެއްވެސް ތަފާތު ކުރެއްވުމެއް ނެތެވެ.  

އެއަށްފަހު، އިބުނު ސީނާ ތިންވަނަ ކޮށްޓެއް ހައްދަވައި، އެ ކޮށީގައި، ހިޔަޅެއް ބަންދު ކުރެއްވިއެވެ. އަދި ކުރިން ބަންދު ކުރެއްވި ދެ ކަންބަޅީގެ ތެރެއިން، އެއް ކަންބަޅިއަށް އަބަދުވެސް އެ ހިޔަޅު ފެންނަގޮތަށް، އަދި އަނެއް ކަންބަޅިއަށް އެއްގޮތަކަށްވެސް ހިޔަޅު ނުފެންނަ ގޮތަށް، ކޮށިތައް ބެހެއްޓެވިއެވެ.

މަސްތަކެއް ފަހުން، ހިޔަޅު ފެންނަގޮތަށް ބަންދުކުރައްވާފައި އޮތް ކަންބަޅިއަށް، އާދަޔާއި ޚިލާފު ގޮތްތަކެއްވެ، ބޭޤަރާރުވެ، ހެދިބޮޑުވުން ކަމީނާވެ، އަދި ބަރުދަން ލުއިވާން ފެށިއެވެ. އަދި އެންމެފަހުން، އެ ކަންބަޅި ބަލިވެ އަނަރޫފަ ވެގެން ގޮސް އެސޮރު މަރުވެއްޖެއެވެ. ހިޔަޅު ނުފެންނަގޮތަށް ބަންދު ކުރައްވާފައި އޮތް ކަންބަޅި، ދުޅަހެޔޮ ޞިއްޙަތެއްގައި ދެމިއޮތެވެ.

ހިޔަޅު ފެންނަ ގޮތަށް ބަންދު ކުރައްވާފައި އޮތް ކަންބަޅިއަކަށް، ހިޔަޅުގެ ފަރާތުން އެއްވެސް ޖިސްމާނީ ގޯނާއެއް ނުލިބެއެވެ. އެހެން ނަމަވެސް، އެ ކަންބަޅިއަށް ނަފުސާނީގޮތުން ބިރުވެރިކަމާއި، ހާސްކަން ކުރިމަތިވެ، ޅަޢުމުރުގައި އޭތި މަރުވީއެވެ. އަދި، ހިޔަޅު ނުފެންނަ ގޮތަށް ބަންދު ކުރައްވާފައި އޮތް ކަންބަޅި އޮތީ ހިތް ހަމަޖެހި އުފަލުންނެވެ. އެ ކަންބަޅިއަކަށް ނަފުސާނީގޮތުން އެއްވެސް އަސަރެއް ނުކުރެއެވެ. އެހެންކަމުން، ދުޅަހެޔޮކަމާއެކު ބަރުދަން އިތުރުވެ ރަނގަޅު ޞިއްޙަތެއްގައި ދެމިއޮތީއެވެ.

އެ ތަޖުރިބާއިން، ނަފުސާނީ ދުޅަހެޔޮކަމުގެ މުހިންމުކަން އިބުނު ސީނާ ހާމަކޮށް ދެއްވިއެވެ. ވީމާ، ބޭނުމެއް ނެތް، ހާސްވުންތަކާއި، ކަންބޮޑުވުންތަކުން އަމިއްލަ ނަފުސަށް އުނދަގޫ ނުކުރާށެވެ.

އިބުނު ސީނާ އަލިއަޅުއްވާ ލައްވާފައިވަނީ ސިކުނޑިއާއި، ހަށިގަނޑާ ދެމެދު އޮންނަ ވަރުގަދަ ގުޅުމުގެ މައްޗަށެވެ. ނައްސި ފިކުރުތަކުން ޞިއްޙަތަށް ގެއްލުން ލިބޭއިރު، ފައްސި ވިސްނުމުން ޝިފާލިބުމަށް އެހީތެރިވެދެއެވެ. އިބުނު ސީނާގެ އެ ބަސްފުޅަކީ، ނަފުސާނީ އަދި ޖިސްމާނީ ދުޅަހެޔޮކަމަށްޓަކާ، ދުޅަހެޔޮ ޒިހުނިއްޔަތެއް ތަރުބިއްޔަތު ކުރުމުގެ މުހިންމުކަމާއި، އަދި އެކަމަށް ހިތްވަރުދޭ ބަސްފުޅެކެވެ.

އެއިން ދައްކުވައިދެނީ ޒިހުނީ އާދަކާދައިން، ޙަޤީޤަތަށް އަސަރުކުރުވާ ގޮތެވެ. އިންސާނާ، އޭނާގެ ފިކުރުތައް ކިޔަމަންކުރުމުން، ޒާތީ ތަބުދީލީ ނުވަތަ ޓްރާންސްފޮމޭޝަނަށް މަގުފަހިކޮށްދެއެވެ.

 މަސްދަރު:. އަވިއްސެނާ، "ކޮންސަރނިންގ ދަ ސޯ

~ ޙަސަން ލުތުފީ ~

ވަޅިއަކީ ވެސް ދިރިއުޅުމުގައި މުހިންމު ވަސީލަތަކަށްވާ ފަދައިން އެއީ މީހުން މެރުމާއި އެކިއެކި ޖަރީމާތައް ހިންގުމަށް ޓަކައި ވެސް ބޭނުންކުރެވޭ އެއްޗެކެވެ. ހަމަ މިފަދައިން ނޫސްވެރިކަމަކީ ވެސް މީސްތަކުންނަށް އޮޅުވައިލައި ދޮގު މަޢުލޫމާތު ފަތުރައި ފިތުނަފަސާދަ އުފެއްދުމަށް ޓަކައި ވެސް ބޭނުންކުރެވޭނެ ވަސީލަތެކެވެ. ހުޅަނގުގެ ނޫސްވެރިކަމުން އެ ކަން އެބަ ފެނެއެވެ. ހުޅަނގުގެ ނޫސްވެރީނަށް މުސްލިމުން ފެންނަނީ ނިރުބަވެރީންގެ ގޮތުގައެވެ. ހުޅަނގާއި އެމެރިކާއިން ހިންގާ ކޮންމެ ޖަރީމާއެއް އެ މީހުންނަށް ފެންނާނީ ހައްގެއްގެ ގޮތުގައެވެ. އިސްރާއީލުން ފަލަސްޠީނުގައި ހިންގާ ގަތުލުއާންމާއި ނަސްލުހޭދު، އެ މީހުންނަށް ފެންނަނީ އެއީ އިސްރާއީލުގެ ދިފާޢުގައި އެ މީހުން އަދާކުރާންޖެހޭ ހައްގެއްގެ ގޮތުގައެވެ. ފަލަސްތީނީންނަށް ދިރިތިބުމުގެ ހައްގު އޮންނާން ޖެހޭކަމަކަށް ވެސް އެ މީހުންނަކަށް ގަބޫލެއް ނުކުރެވެއެވެ. މިއީ އަޅުގަނޑުމެންގެ މި ރާއްޖޭން ނާމޫނާ ލިބިގަންނާން ޖެހޭ ނޫސްވެރިކަންކަމަށް ދިވެހި ގިނަ ނޫސްވެރީން ދެކޭ ނޫސްވެރިކަމުގެ ޙާލަތު މިއަދު އޮތް ގޮތެވެ.

އެހެންވީމާ، ދިވެހި ނޫސްވެރިކަމުގެ ތެރެއިން ވެސް މި ކުލަ ނުފެނެޔެކޭ ދެންނެވޭކަށް ނެތެވެ. ކޮންމެ ބަޔަކު ވެސް ތިބެނީ އެ ބަޔަކު ތާއީދުކުރާ ފިކުރަކަށް ގޮސް ހުސްވެފައެވެ. ސަރުކާރަށް ތާއީދުކުރާ ނޫސްވެރީންނަށް ސަރުކާރުން ކުރާ ހަމަ އެއްވެސް ނުރަނގަޅު ކަމެއް ނުފެނެއެވެ. އަނެއްކޮޅުން ސަރުކާރަށް ތާއީދުނުކުރާ ނޫސްވެރީންނަށް ސަރުކާރުން ކުރާ ރަނގަޅު ހަމަ، އެއް ކަމެއް ވެސް ނުފެނެއެވެ. ދޭތެރޭ މެދެއް ނޯވެއެވެ. ތަވާޒުނެއް (ނިއުޓްރަލިޓީ އެއް) ނެތެވެ. އޮންނަނީ ކަޅެވެ. ނޫނީ ހުދެވެ. މި ދެމެދުގައި ކިތަންމެ ބައިވަރު ކުލަތަކެއް ހުންނަ ކަމެއް ނޭނގެއެވެ.

އެމެރިކާގެ ކުރީގެ ރައީސަކު ވިދާޅުވެފައިވެއެވެ. އެމެރިކާގެ މިތުރަކަށް ވާށެވެ! ނުވަތަ ހަތުރަކަށް ވާށެވެ! ހަތުރަކަށް ނުވެ، މިތުރަކަށް ނުވެ އެ ދެމެދުގައި އެއްވެސް ބަޔަކަށް ތިބެވޭން ޖެހޭނެކަމަކަށް ގަބޫލެއްނުކުރެވެއެވެ. ދިވެހި ނޫސްވެރިކަމުން ވެސް އަޅުގަނޑަށް ދުވަނީ މި ވަހެވެ.

ގަބޫލުކުރާންޖެހޭ ހަގީގަތަކީ ނޫސްވެރިކަމަކީ، ތެދުވެރިކަމާއި އަމާނާތްތެރިކަމާ އެކު ކޮށްފި ނަމަ، ސަވާބު ލިބެނިވި ޢަމަލެއްކަމަށް ހެދިދާނެ މަތިވެރި ޢަމަލެއްކަމެވެ. ޚިދުމަތެއްކަމެވެ. އޭގެ އަނެއްކޮޅުން އެއީ ވަރަށް ބޮޑަށް މީހާ ފާފަވެރިވާނޭ ފަދައިން ކުރެވިދާނެ ނުބައި ޢަމަލަށް ވެސް ހެދިދާނެއެވެ. ތެދު މަޢުލޫމާތު ފަތުރައި މުޖުތަމަޢުގެ އެއްބައިވަންތަކަމަށާއި ސުލްޙަ މަސަލަސްކަމަށް އިސްކަން ދޭ ނޫސްވެރިކަމަކީ ހެޔޮ ޢަމަލަކަށް ވާނެއެވެ. ހަމަ އެ ފަދައިން ދޮގު މަޢުލޫމާތު ފަތުރައި މުޖުތަމަޢު ބައިބައިކޮށް ފަސާދަކުރުމުގެ ނިޔަތެއް އޮވެގެން އެ މަގުސަދު ހާސިލުކުރުމަށް ޓަކައި ކުރާ ނޫސްވެރިކަމަކީ ފާފަ ލިބެނިވި ނުބައި ޢަމަލުގެ ތެރޭގައި ލިޔުއްވޭނެ ނުބައި ޢަމަލެކެވެ.

ކަން އޮތީ އިސްވެ ދެންނެވުނު ގޮތަށް ކަމަށްވާ އިރު، މި ދެމެދުގައި ތަވާޒުނު ހިފެހެއްޓުމަށް ޓަކައި، ނޫސްވެރީން ރިޢާޔަތްކޮށް ޢަމަލުކުރާންޖެހޭ ސުލޫކީ މިންގަނޑެއް އޮވެއެވެ. ހިފަހައްޓާން ޖެހޭ އިޖުތިމާޢީ ގިޔަމުތަކެއް ވެއެވެ. ޙަޤީޤަތާ ޚިލާފު މަޢުލޫމާތު ފަތުރައި ޢާއްމުންނަށް އޮޅުވައިލުމަކީ މި ދެންނެވި މިންގަނޑުތަކާ ޚިލާފު ކަމެކެވެ. މުޖުތަމަޢުގެ މަސްލަޙަތަށާއި ޤައުމުގެ އަމްނަށް ރައްކައުތެރިވުމަކީ ނޫސްވެރީންނަށް ލާޒިމު ކަމެކެވެ. ހައްގުގެ ނަމުގައި މަސްއޫލިއްޔަތު ހަނދާން ނައްތައިލައިގެން ނުވާނެއެވެ. މުޢާމަލާތުކުރުމާއި ވާހަކަދެއްކުމުގެ އަދަބުތަކެއް ވާކަން ނޫސްވެރީން ހަނދާން ނައްތައިލައިގެން ނުވާނެއެވެ.

މި ކަން މި މަގަށް ގެންދެވޭނީ ޢިލްމާއި މަޢުލޫމާތުގެ ގޮތުން މުއްސަނދި ބަޔަކަށް ނޫސްވެރީން ހެދިގެންނެވެ. ރާއްޖޭގެ ޖޯގުރަފީއާއި އާންމު މަޢުލޫމަތަށް ނޫސްވެރީން އަހުލުވެރިވެގެންނެވެ. މުޢާމަލާތުކުރުމުގެ ހުނަރާއި ވާހަކަދެއްކުމުގެ އަދަބުތައް ނޫސްވެރީން ދަސްކޮށްގެންނެވެ. އިސްލާމީ ރީތި ސުލޫކާއި ޢާންމު އަޚުލާގު ނޫސްވެރީންނަށް އެނގިގެންނެވެ.

އިއްޔެ 15 ވަރަކަށް ގަޑި އިރަށް ދެމިގެން ދިޔަ ނޫސްވެރީންގެ ބައްދަލުވުމުގައި ބައެއް ނޫސްވެރީން، ރައީސުލްޖުމްހޫރިއްޔާއަށް ދެންނެވި ބައެއް ސުވާލުތަކުން ރާއްޖޭގެ ޒުވާން ނޫސްވެރިކަމަށް މި ފަދަ ދާއިރާތަކުން ތަމްރީނު ބޭނުންވާކަން ވަރަށް ރަނގަޅަށް އެނގި ހާމަވިއެވެ. މި ކަމަށް މީޑިއާ ކައުންސިލާއި ބްރޯޑްކާސްޓިންގ ކޮމިޝަނުން ސަމާލުކަންދެއްވާނެކަމަށް އުންމީދުކުރަމެވެ.

ރާއްޖޭގެ ރައީސުލްޖުމްހޫރިއްޔާ އިއްޔެ ބޭއްވެވި ނޫސް ކޮންފަރެންސްގައި ކޮންމެ ނޫސްވެރިޔަކު ދަންނަވާ ސުވާލަކަށް ރައީސުލްޖުމްހޫރިއްޔާ ދެއްވާ ޖަވާބަކީ ހުރިހައި ނޫސްވެރީންނަށާއި ރާއްޖޭގެ އެންމެހައި ރައްޔިތުންނަށް ދެއްވާ ޖަވާބެއްކަމަށް ގަބޫލުކުރާން ޖެހެއެވެ. އެހެންކަމުން، އެ ފަދަ ސުވާލެއް އެހެން ޞީޣާއަކުން ވެސް އަލުން ރައީސަށް ދެންނެވުމަކީ ބޭއަދަބީ ކޮށްގެންވާނެކަމެއް ނޫނެވެ. މި ކަން މިހެން މިވަނީ އެ ދެއްވާ ޖަވާބަކަށް ނޫސްވެރީން ސަމާލުކަން ނުދެއްވާތީކަމަށް ނުވަތަ ދޭހަނުވާތީކަމަށް ގަބޫލުކުރެވެއެވެ. މިއީ އެ ކަމުހެ ހުނަރުވެރިކަން ނުވަތަ ގާބިލުކަން ކުޑަކަމުން ދިމާވާ ކަމެއްކަމަށް ގަބޫލުކުރެވެއެވެ.

ހަމަ މިފަދައިން، ރައީސުލްޖުމްހޫރިއްޔާއަށް ސުވާލުދަންނަވާން ވާނީ އަދަބުވެރި ބަހުރުވައަކުންނެވެ. [އަޅުގަނޑު ކޮށްލާން ބޭނުން ސުވާލަކީ] ނުވަތަ [އަޅުގަނޑު އަހައިލާން ބޭނުންވަނީ] ނުވަތަ [އަޅުގަނޑު ދެން އަހައިލާން އޮތީ] ފަދަ ޢިބާރާތެއް ބޭނުންކުރެވިގެން ނުވާނެއެވެ. ނަމަވެސް ބައެއް ނޫސްވެރީންގެ ވާހަކަފުޅުތަކުން މި ކަންކަން ފާހަގަވިއެވެ. މިއީ އެ ފަދަ ބޭފުޅުން ދިވެހިބަހަށް، ބަހުގެ ހަމަތަކަށް، ކޮށިކަމުން ދިމާވާ ކަމެއްކަމަށް ގަބޫލުކުރެވެއެވެ. އަދި ކުރައްވާނޭ ސުވާލުތަކުގެ ނުކުތާތައް ނޯޓުކުރައްވައިގެން ދިޔަޔަސް އަކުރުން އަކުރަށް ލިޔެފައި އޮތް ޢިބާރާތެއް ބަލައިގެން، ފޯނަށް ބަލަހައްޓައިގެން ހުރެ، ސުވާލުތައް ހުށަހަޅަމުން ދިޔަ ދިޔުމުން ވެސް ހާމަވަނީ، އެ ފަދަ ނޫސްވެރީންގެ ހުނަރާ މެދު، އޮތް އިތުބާރު ކުޑަކަމެވެ. މި ކަންކަމުން އެނގި ހާމަވީ ދިވެހި ނޫސްވެރީންގެ ގިނަ ބޭފުޅުންނަށް ވަރަށް ބޮޑަށް ތަމްރީނު ބޭނުންވާކަމެވެ. އަޅުގަނޑު މި ވާހަކަ މި ދަންނަވައިލީ ހުނަރުވެރި ކުޅަދާނަ ބައެއް ނޫސްވެރީން ނުހަނު ޤާބިލުކަމާއި އަދަބުވެރިކަމާ އެކު، ދަންނަވަމުން ގެންދެވި ސުވާލުތައް އިސްތިސްނާކުރަމުންނެވެ. އެ ފަދަ ބޭފުޅުންނަށް ތަހުނިޔާ ދަންނަވަމުންނެވެ. އެހެން ބޭފުޅުންނަށް ކުރިއެރުން އެދެމުންނެވެ.

~އަބާ-ފަރަގު~

އަލްޖަޒީރާއިން ރިޕޯޓްކޮށްފައިވާ ގޮތުގައި ވައިޓް ހައުސްގެ ޕްރެސް ސެކްރެޓަރީ ކެރޮލައިން ލެވިޓް ބުރާސްފަތި ދުވަހު ބުނީ، އިސްރާއީލުން ހަނގުރާމަ ހުއްޓާލުމުގެ ހުށަހެޅުމަށް އެއްބަސްވެފައިވާ ކަމަށާއި، ޓްރަމްޕްގެ ސަރުކާރުގެ މެދުއިރުމައްޗަށް ކަނޑައަޅާފައިވާ ހާއްސަ މަންދޫބު ސްޓީވް ވިޓްކޮފް އެ ހުށަހެޅުން ހަމާސްއަށް ހުށަހަޅާފައިވާ ކަމަށެވެ.

ހަމާސްގެ ސިޔާސީ ބިއުރޯގެ މެންބަރު ބާސިމް ނައީމް ރޮއިޓާޒް އަށް ކިޔަދިން ގޮތުގައި، އެ ހުށަހެޅުމަކީ "އަޅުގަނޑުމެންގެ ރައްޔިތުންގެ އެއްވެސް އެދުމަކާ، އަދި އެންމެ މުހިންމުކަންތައް ކަމަށްވާ ހަނގުރާމަ ހުއްޓާލުމުގެ އެދުމާވެސް ނުގުޅޭ" ހުށަހެޅުމެއް ކަމަށެވެ. "ނަމަވެސް، ހަމާސްގެ ލީޑަރޝިޕުން މި ހުށަހެޅުމަށް ދޭނެ ޖަވާބަކާމެދު ޒިންމާދާރުކަމާއެކު ފުރިހަމައަށް ދިރާސާ ކުރަމުން އެބަގެންދޭ،" ނައީމް އިތުރަށް ވިދާޅުވިއެވެ.

މި އާ ހުށަހެޅުމުގެ ތަފްސީލުތައް އާންމުކޮށްފައި ނުވި ނަމަވެސް، ހަމާސްގެ އިސް ފަރާތެއް ކަމަށްވާ ސާމީ އަބޫ ޒުހުރީ ރޮއިޓާޒްގަ ބުނީ، އެންމެ މުހިންމު ކަމެއްގެ ގޮތުގައި ގައްޒާގައި ހިންގާ ހަނގުރާމަ ނިމުމަކަށް ގެނައުމާއި، އިސްރާއީލު ސިފައިން އެ ސަރަހައްދުން ބޭރުކުރުމާއި، އަދި ހަނގުރާމައިގެ ސަބަބުން ހަލާކުވެފައިވާ އެ ސަރަހައްދަށް އެހީ ވެއްދުމަށް އިސްރާއީލުން ވައުދުވެފައި ނުވާ ކަމަށެވެ.

އިސްރާއީލުގެ ސިޔާސީ ތަޖުރިބާކާރެއް ކަމަށްވާ އަގީވާ އެލްދާރު، އަލްޖަޒީރާއަށް ދިން ބަސްދީގަތުމެއްގަ ބުނީ، ހުށަހެޅުމަކަށް އިސްރާއީލުން އެންމެ ފުރަތަމަ އެއްބަސްވުމަކީ "އާދަޔާ ހިލާފު" ކަމެއް ކަމަށާއި، ހުށަހެޅުމަކީ ހަމާސްއަށް ގަބޫލުކުރަން ނުކުޅެދޭނެ ހުށަހެޅުމެއް ކަމަށް ބަލައި، އެމީހުންނަކީ "ނުބައި މީހުން" ކަމަށް ދައްކައި ހަނގުރާމަ ކުރިއަށް ގެންދިއުމަށް ނަތަންޔާހޫ މަސައްކަތް ކުރަނީ ކަމަށް ވެދާނެ ކަމަށެވެ. "މީގެ ކުރިންވެސް މިކަން ހަމަ މިހެން ހިނގާފައިވޭ. އަދި ނަތަންޔާހޫ އެކަމުގެ ޒިންމާ އެމީހުންގެ ބޮލުގައި އެޅުވި،" އެލްދާރު ބަޔާން ކުރިއެވެ.

ގައްޒާގައި ހަނގުރާމަ ހުއްޓާލުމަށް މިހާތަނަށް ކުރެވުނު މަސައްކަތްތައް ނާކާމިޔާބުވެފައިވަނީ، ހަނގުރާމަ ނިމުމަކަށް ގެނައުމުގެ ސަރުތުތަކާ މެދު ހުރި ބޮޑެތި ހިޔާލު ތަފާތުވުންތަކެއްގެ ސަބަބުންނެވެ. އޭގެ ތެރޭގައި ހަމާސްއިން ހަތިޔާރު އެއްކޮށް ބެހެއްޓުމަށް އިސްރާއީލުން ގޮވާލުމާއި، އިސްރާއީލުގެ ސިފައިން ގައްޒާއިން ފޭބުމަށް ފަލަސްތީނުގެ ޖަމާއަތުން ގޮވާލުން ހިމެނެއެވެ.

މި އެންމެ ފަހުގެ ހުށަހެޅުމާ ގުޅޭ ރިޕޯޓުތައް އައިސްފައިވަނީ، މި ހަފުތާގެ ކުރީކޮޅު، ވިޓްކޮފާ އެކު ހަނގުރާމަ ހުއްޓާލުމުގެ "އާންމު އޮނިގަނޑަކަށް" އެއްބަސްވެވިފައިވާ ކަމަށާއި ހަމައެކަނި "އެންމެ ފަހުގެ ޖަވާބަކަށް" އިންތިޒާރު ކުރަމުންދާ ކަމަށް ހަމާސްއިން ބުނެފައި ވަނިކޮށެވެ. "އަޅުގަނޑުމެން ވަނީ ވިޓްކޮފާ އެކު އާންމު އޮނިގަނޑަކަށް އެއްބަސްވެވިފަ. އެއީ ދާއިމީ ހަނގުރާމަ ހުއްޓާލުމަށް ކަށަވަރުކަން ލިބޭ، އިސްރާއީލުގެ އިސްތިއުމާރީ ސިފައިން ގައްޒާއިން އެއްކޮށް ފޭބުމާއި ހުރަހެއް ނެތި އިންސާނީ އެހީ ވެއްދުން ކަށަވަރުކޮށްދޭ އޮނިގަނޑެއް،" ކަމަށް އެ ޖަމާއަތުން ނެރުނު ބަޔާނެއްގައި ބުނެފައިވެއެވެ.

ހަމާސްގެ ބަޔާނުގައިވާ ގޮތުން، މި އެއްބަސްވުމުގައި "ހަނގުރާމަ ހުއްޓާލުމަށް އިއުލާން ކުރުމުން ގައްޒާގެ ކަންތައްތައް ބެލެހެއްޓުމަށް ޕްރޮފެޝަނަލް ކޮމިޓީއެއް އެކުލަވާލުން" ވެސް ހިމެނޭ ކަމަށެވެ. މި އެއްބަސްވުމުގެ ބައެއްގެ ގޮތުގައި، 60 ދުވަހުގެ ތެރޭގައި ހަނގުރާމަ ހުއްޓާލައި، އިސްރާއީލުގެ ސިފައިން ގައްޒާއިން ފައިބައިގެންދާނެކަން ޓްރަމްޕްވެސް ކަށަވަރުކޮށްދެއްވާނެ ކަމަށް ރިޕޯޓުތައް ބުނެއެވެ.

ހަމައެއާއެކު އުނގަންނައިދިނުން ހަރުދަނާ ކުރުމަށް، ދަރިވަރުން އެކަނި ހައްލުކުރަން ނުވަތަ ކުރިއަށް ދިއުމަށް އުނދަގޫވާ މައްސަލަތައް ހައްލުކުރުމުގައި، އެހެންމީހުންގެ އެހީތެރިކަން ބޭނުންކޮށްގެން ހައްލުކޮށް ދަސްކުރެވޭނެ ގޮތްތައް ފަހިކޮށްދިނުމާއެކު، އުނދަގޫއެއްޗެއް އޮޅުންފިލުވައިދިނުމުގައި ދަރިވަރުންގެ ވިސްނުމުގެ މިންގަނޑު ހުރި މިންވަރަކަށް ފިލާވަޅު ބަދަލުކޮށްގެން ކިޔަވައިދޭން ޖެހެއެެވެ. ރަނގަޅު އުނގަންނައިދިނުމެއްގައި ދަރިވަރުންގެ ކިބައިން ފެންނަމުންދާ ރަނގަޅުސިފަތައް ފާހަގަކުރުމާއެކު، އެކުދިން އަބަދުވެސް ރަނގަޅު އަހްލާގުގައި ދެމިތިބުމަށް ތަރުހީބު ދޭންޖެހެއެވެ. އުނގަންނައިދިނުމުގެ ތެރޭގައި ދަރިވަރުން އުޅެ ބޮޑުވާ މާހަލުން ގަބޫލުކުރާ ކުރުންތަަކާއި، ދީނާއި ސަގާފަތުގެ ތެރެއިން އަގީދާ ވަރުގަދަކޮށް ދީނީ ކަންތައްތަކަށް އިސްކަންދީ، އެކަންކަން ކުރުމަށް ސައުގު އުފެދިފައިވާ ދަރިވަރުން ބިނާކުރަން ޖެހެއެވެ. އުނގަންނައިދޭ އެއްޗެއް ވަޒަން ކުރުމުގައި އިންތިހާނު ތަކުގައި ދެވޭ ބައިތައް، ދަސްވެފައިވާ އެއްޗަކުން އެނގިހުރި މައުލޫމާތާއި، ލިބިހުރި ހުނަރަކާއި، ހަރުލާފައިވާ ސިފަ ވަޒަން ކުރެވިގެން ދާގޮތަށް ބައްޓަން ކުރަންޖެހެއެވެ.

ދިރިއުޅުމުގެ ކޮންމެ މަރުހަލާއެއްގައިވެސް ކަމެއް ކާމިޔާބަކާއި ހަމައަށް ގެންދިއުމަށް، ފަންނުވެރިކަމަކާއި ވަކި ހަމަތަކެއްގެ ތެރެއިން ކަންކަން ކުރިއަށް ގެންދިއުމަށް ވިސްނަންޖެހެއެވެ. ދަރިވަރުން ބައްޓަންކުރުމުގައި ތަފާތު ހުނަރުތައް އުނގަންނައިދޭން ޖެހެއެވެ. އެގޮތުން އިލްމީ ފަލްސަފާތަކުގެ ތެރެއިން އަޅުގަނޑުމެން ކަނޑައަޅާ ގޮތްތަކެއް އެންމެ އެދެވޭ ގޮތެއްގައި ބޭނުން ކުރެވިއްޖެނަމަ، ކާމިޔާބީއާއި ކުރިއެރުން ދަރިވަރުންނަށް ހޯދައި ދެވިދާނެ އެވެ.

އުނގަންނައި ދިނުމަށް ޓަކައި ކުރިމަތިލާ އިރު، ދަރިވަރުން ކުރިއަރުވާ ތަރުބިއްޔަތު ކުރުމަށް (އެތަނެއްގެ ނުވަތަ ތައުލީމު ކުރިއެރުވުމަށް ކަނޑައެޅިފައިވާ) ގައުމީ ފަލްސަފާއަކީ ހާއްސަ އިސްކަމެއް ދީގެން ބޭނުންހިފަން ޖެހޭނެ އެއް ހަތިޔާރެވެ.

ދަރިވަރުން ވަކިގޮތަކަށް ހާނާ ބައްޓަން ކުރުމަށްޓަކައި އެކުދިންގެ ސުލޫކާއި އަހްލާގު ހެޔޮމަގުގައި ބެހެއްޓުމަށް، ރިވެތި ރަނގަޅުގޮތުގައި މުއާމަލާތް ކުރުން މުހިއްމެވެ. ހަމައެއާއެކު ދަރިވަރުންގެ ކިބައިގައި ހަރުލާފައިވާ ނުރަނގަޅު ސިފަތައް އިސްލާހުކޮށްލުމަށް، ދަރިވަރުން ގަބޫލުކުރާ (ހަރުދަނާ) އުސޫލުތައް ދެނެގަނެ، އެ އުސޫލުތަކުން ފެށިދާނެއެވެ. ދަރިވަރުންގެ ސުލޫކަށް ރަނގަޅު ހެޔޮބަދަލެއް ގެނެވޭނީ  ހިތްވަރު ދިނުމުގެ ގޮތުން (ބައެއް ފަހަރަށް) އިނާމު ނުވަތަ ހަދިޔާ ފަދަތަކެތި ދީގެންނެވެ. ހަމައެއާއެކު ރަނގަޅު ކުރުވަން ޖެހޭ ކަންކަމަށް (ނަފްސާނީ އަދި ޖިސްމާނީގޮތުން އުނިކަން ނުލިބޭފަދަ ގޮތަކަށް)، ލުއިއަދަބު ފަދަ ކަންކަން މެދުވެރި ކޮށްގެންނެވެ. އެގޮތުން ކުޅިވަރު ތަކާއި ދަރިވަރު ކުރާހިތްވާ ބައެއް ކަންތައްތަކުން ބައެއްފަހަރަށް ވަގުތު ކޮޅަކަށް ދުރުކުރުވި ދާނެއެވެ. މީގެ ސަބަބުން ދަރިވަރު ބޭނުންވާ ކަންކަމަށް ފުރުސަތު ހޯދަން ނުވަތަ ބައިވެރިވާން، އެކަންކަން އިސްލާހުކޮށްލަން މަޖުބޫރުވެއެވެ.

މިކަމުގައި ދަރިވަރުގެ ސަމާލުކަން ހޯދާ ސައުގުވެރި ކުރުވޭނެ ކަންކަމާއި ގޮތްތައް ބޭނުންކުރެވިދާނެއެވެ. ފުރަތަމަ ކަމަކަށް " ބިހޭވިއަރ ލަރނިންގ ތިއަރީ " އަދި "  މޯޓިވޭޝަނަލް ތިއަރީ" ގެ އުކުޅުތައް ބޭނުން ކުރެވިދާނެއެވެ. އުނގަންނައި ދިނުމުގައި މަސައްކަތްކުރާއިރު ދަރިވަރުން އެކިއެކި ކަންކަން ހޯދާ ބަލައި ވިސްނުމާއި،  ކަންކަން ދަސްކުރުމަށް ފިކުރު ހުންނަގޮތް ދެނެގަތުމާއެކު، އެގޮތްތައް " ކޮގްނެޓިވް ލަރނިންގ ތިޔަރީ" ގެ އަލީގައި ބުނެދެވިދާނެއެވެ. ހަމަ އެހެންމެ ކޮންމެ ކުއްޖަކީ ތަފާތު ވިސްނުމުގެ ކުއްޖެއްކަން ދެނަހުރެ، އެފަދަ ވިސްނުންތައް ދެނެގަނެ، ކިޔަވައިދިނުމުގެ ގޮތްތައް އެމަގުން ރާވަލުން މުހިއްމެވެ.

ފިލާވަޅު ކުރިއަށްގެންދިއުމުގައި ދަރިވަރުން ގުޅިގެން، އެއްބާރުލައިގެން ކުރެވޭ މަސައްކަތްތަކެއްގެ ތެރެއިން، އުނގަންނައި ދިނުމަށް އިސްކަން ދޭންވާނެ އެވެ. މިގޮތުން " ސޯޝަލް ޑިވެލޮޕްމަންޓް ތިއަރީ" ގެ ބޭނުން ފުރިހަމަ ގޮތެއްގައި ހިފިދާނެއެވެ. އެއީ އަމަލީ ގޮތުން ކުރެވޭ މަސައްކަތަކުން ދަސްވާ އެއްޗެއް ގިނަދުވަހަށް ހަނދާނުގައި ހަރުލެއްވިފައި ބެހެއްޓޭނެތީއެވެ.

މިހުރިހާ ފަލްސަފާތަކުގެ ތެރެއިން ދަރިވަރުންނަށް އުނގަންނައި ދިނުމުގެ ހުރިހާ މަރުހަލާއެއް ބިނާވަނީ، ތައުލީމު ދިނުމުގެ މައިގަނޑު ތިންބައި ކަމުގައިވާ މައުލުމާތާއި ހުނަރު، އަދި ސިފައެއް ހަރުލެއްވޭނެ ގޮތުގެ މައްޗަށެވެ. އުނގަންނައިދިނުމުގައި އެންމެ ފުރިހަމަ ގޮތުގައި ފިލާވަޅު ކުރިއަށް ގެންދިއުމަށްޓަކައި ދަރިވަރުން ސައުގުވެރިކަމާއެކު ބައިވެރިވެ، ދުވަހުގެ ފިލާވަޅުގެ މަގްސަދު އެންމެ އެދެވޭ ގޮތެއްގައި ހާސިލްކުރެވޭނެ ގޮތެއްގެ މަތިންނެވެ.

އުނގަންނައިދިނުމުގައި ބޭނުންކުރާ ތައުލީމީ ފަލްސަފާ އެކަށައަޅައި އޭގައިވާ ބައިތައް ކުރިއަށްގެންދިއުމުގައި ބޮޑު ސަމާލުކަމެއް ދޭންވީ، އުނގަންނައި ދެވޭ އެއްޗެއްގެ ނަތީޖާއަށް ވާސިލުވުމަށްޓަކައި، ތައުލީމީ ގައުމީ ފަލްސަފާގައި އެކުލެވޭ ބައިތައް ފުރިހަމަކޮށްދިނުމަށެވެ. އިލްމީ ދިރާސާތަކުގެ އަލީގައި ހޯދިފައިވާ ނަޒަރިއްޔާތުތައް ނުވަތަ ފަލްސަފާތަކުން މައުލޫމާތާއި ހުނަރާއި ސިފަ އެކުލެވޭ ގޮތަށް ބައްޓަންވެފައިވާ ދަރިވަރުންތަކެއް ބިނާކުރުމަށެވެެ. އުނގަންނައިދިނުމުގެ ތެރެއިން ދަރިވަރުންގެ ވިސްނުން ރަނގަޅުކުރުމަށް ކުލާސްތެރޭގައި ކުރިއަށްގެންދެވޭ ތަފާތު ހަރަކާތްތަކާއި ފިލާވަޅުތަކުން، އެއް ގްރޭޑުން އަނެއް ގްރޭޑަކަށް ބަދަލުވާއިރު ކުރިން ކިޔެވި އެއްޗެއްގެ ބޭނުން ހިފައި، ކިޔަވައިދޭ ގްރޭޑްގެ ފެންވަރު މައްޗަށް ދިޔަވަރަކަށް ދަރިވަރުގެ ވިސްނުމުގެ ފެންވަރު ކުރިއަރައި، ކުރިން ލިބިފައިހުރި މަައުލޫމާތުގެ ބޭނުން ހިފައިގެން ނަތީޖާ ހާސިލް ކުރުމަށެވެ.

ދަރިވަރުންނަށް އުނގަންނައިދިނުމުގެ ތެރެއިން ކުރިއަށްގެންދާ ކުޅިވަރުގެ ހަރަކާތްތަކުގެ ތެރެއިންނާއި މުބާރާތްތަކުގެ ތެރެއިން ބައްދަލުވާ ފަރާތްތަކުން ބަދަލުކުރެވޭ މައުލޫމާތުގެ ސަބަބުން، ދަރިވަރަށް ލިބިގެންދާ ކުރިއެރުންތަކާއި އުޅުމަށް އަންނަ ހެޔޮބަދަލުތަކުން އެކުދިންގެ ވިސްނުން ކުރިއަރައި ދެއެވެ. އުނގަންނައިދިނުމުގައި ދަރިވަރުން ހޯދާ ކާމިޔާބީ ފާހަގަކުރުމާއި އިނާމު ދިނުމާއި، ފެންނަ ރަނގަޅު ސިފަތައް ފާހަގަކޮށް މަދަރުސާގެ އެކިއެކި ގޮފިތަކާ ޖަމާއަތްތަކުގެ އިސްމަގާމުތަކާއި، ޕްރިފެކްޓް ބޯޑުގެ މެމްބަރުކަން އަދި ކުލާސް މޮނީޓަރކަމާއި، ކުދި ގްރޫޕްތަކުގެ ލީޑަރުންގެ ގޮތުގައި ހަރަކާތްތެރި ކުރުވުވުމާއި، ކެޑޭޓް، ސްކައުޓް، ގާލްގައިޑް ފަދަ ހަރަކާތްތަކާއެކު، ރަނގަޅު ސުލޫކަށް މަގުފަހިކޮށްދީ ހިތްވަރުދީ ހެދުމުން އެކުދިންގެ ސިކުނޑިތައް ހުޅުވި ހެޔޮބަދަލު އާދެއެވެ.

ކުލާސްތެރެއިން ނޫނަސް ސްކޫލުގެ މާހައުލުންވެސް ދަރިވަރުންނަށް ފެންނާނެހެން، މާއްދާތަކުގެ މުހިއްމު މައުލޫމާތުތަކުގެ ޕޯސްޓަރ ފަދަ ތަކެތި ފެންނަ ގޮތަށް ބެހެއްޓުމުން، ދަސްކުރާ މިންވަރު ހަލުއިވެ މަތިވެގެން ދެއެވެ. މިގޮތުން ކުލާސް ރޫމް ގަވާއިދުތައް ވެސް ދަރިވަރުންނަށް ފެންނަ ގޮތަށް ބެހެއްޓުމުން، އެއަށް ބޯލަނބައި، ދަރިވަރުންގެ ކިބައިން ހެޔޮ ބަދަލުތައް ފެންނަމުން ދާނެކަމީ އަލްބަޓް ބަންޑޫރާ (1978) ހާމަކޮށްފައިވާ، (ކަންތައްތައް ދަސްކޮށް އުނގެނެނީ ބަލައިގެން، ނަކަލުކޮށްގެން، ނުވަތަ އެހެންމީހުންގެ ތަޖުރިބާތަކުންނާއި ބުނާބުނުންތަކުން އުނގެނި ދަސްވާ) ފަލްސަފާވެސް މެއެވެ.

އުނގަންނައިދިނުމުގައި ބޭނުންކޮށް އުޅޭ އުސޫލުތަކާއި ގޮތްތަކާއި އުކުޅުތައް ބޭނުންކޮށްގެން ދަރިވަރު އުޅެ ބޮޑުވާ މާހައުލުކަމަށްވާ ގޭތެރެއާއި ސުކޫލު އަދި ރަށުތެރެއިން، ކުދިންގެ ކިބައިގައި ހަރުލެއްވުމަށް ބޭނުންވާ އިލްމާއި ހުނަރާއި، ގަބޫލު ކުރުންތަކާއި އެކު ދަރިވަރުގެ ސަހުސިއްޔަތު ބިނާކުރުމަކީ ޕެޑަގޮޖީ ނުވަތަ އުނގަންނައިދިނުމުގެ ދުރޫސުލް އަހްލާގެވެ. މިއީ އުނގެމުގެ މަރުހަލާ ކުރިއަށްދާއިރު ގުޅިލާމެހިފައިވާ ބުރުގައި ހިމެނޭ، ކިޔަވައިދޭ ފަރާތް ނުވަތަ މުދައްރިސާއި، އުނގެނުމަށް މަސައްކަތް ކުރާ ދަރިވަރާއި، އުޅެ ބޮޑުވާ މާހަައުލާއި ޖަމާއަތުގައި ހިމެނޭ (ދަރިވަރާއި) ގުޅުން ހުރި ފަރާތްތަކާއި، ދެމެދު އުފެދިފައިވާ ގުޅުމެވެ.

ފާހަގަ ކޮށްލަންޖެހޭ ޕެޑަގޮޖީއަކީ އެންމެ ފުރަތަމަ ރަނގަޅު ސުލޫކެއް ނުވަތަ ގަވައިދުތަކެއްގެ ތެރޭގައި ހަރަކާތްތެރިވެވޭ ފަދަ ބަޔަކަށް ހެދުމަށް، ދަރިވަރުންގެ ހިޔާލާއި މަސްވަރާގެ ތެރެއިން ހެދޭ އުސޫލު ނުވަތަ ގަވާއިދުތަކެއްގެ ތެރޭގައި ހަރަކާތްތެރި ވެވޭނެ ބަޔަކަށް އެކުދިން ހެދުމަށް މަސައްކަތްކުރުމެވެ. ހަމަ އެއާއެކު އެކަކު އަނެކަކުގެ އެހީތެރިކަމާއި އެއްބާރުލުމަކީ މުހިއްމު ކަމެއްކަން އަންގައި ދިނުމެވެ. އެދެވޭ ގޮތެއްގައި މަސައްކަތްތައް ކުރިއަށް ދާނަމަ ތަރުހީބުދީ ، އަދި މަސައްކަތުގައި އެހެން ދަރިވަރުންނަށްވެސް ހިތްވަރުދީގެން ދުވަހުގެ މަސައްކަތްތައް ފުރިހަމަ ކުރަމުން ގެންދިއުމެވެ. ހަމަ އެގޮތަށް ފުންކޮށް ވިސްނައި، އަމިއްލަ ހިޔާލުތައް އުފެއްދުމަށްް ފުރުސަތު ދިނުމެވެ.

އިޖުތިމާއީ ހަރަކާތްތެރިކަމަކީ އުނގެނުމުގައި މުހިއްމު އެއްބައި ކަމުގައިވާތީ ގުޅިގެން އެއްބާރުލައިގެން އުނގެނުމަށް ގްރޫޕް މަސައްކަތްތައް ގިނައިން ބޭއްވުން ނުހަނު މުހިއްމެވެ. ދަރިވަރުން އުނގެނުމަށް ސައުގުވެރިކަން އުފެއްދުމަށްޓަކައި އެކުދިން ހޯދާ ކާމިޔާބީތައް ކުލާސް ފެންވަރުގައި ފާހަގަކުރުމާއެކު ދަރިވަރުން ކުރިއަށް ދިއުމަށް، އެކުދިން ކޮށްފައިވާ މަސައްކަތްތައް ދައްކައިގެން ކުރިއަށް ދިއުމަށް ހިތްވަރު ދޭންވާނެއެވެ. އުނގެނުމުގައި ދަރިވަރު ކޮންމެ ދުވަހަކު ކުރެވޭ މަސައްކަތުން ކުރިއެރުން ލިބެމުންދާވަރު ބެލެނިވެރިންނާއި ހިއްސާކޮށް، އެ ފަރާތްތަކާމެދު އޮންނަ ގުޅުން ބަދަހިކުރުންވެސް އެހާމެ މުހިއްމެވެ.

ޕެޑަގޮޖީ ނުވަތަ އުނގަންނައިދިނުމުގެ ދުރޫސުލް އަހްލާގު ބޭނުންކުރެވޭ ގޮތްތަކަކީ، ފުރަތަމަ ރަނގަޅު ސުލޫކެއް ނުވަތަ ގަވައިދުތަކެއްގެ ތެރޭގައި ހަރަކާތްތެރިވެވޭ ފަދަ ބަޔަކަށް ދަރިވަރުން ހެދުމެވެ. އަދި ދަރިވަރުންގެ ހިޔާލާއި މަސްވަރާގެ ތެރެއިން ހެދޭ އުސޫލު ނުވަތަ ގަވައިދު ތަކެއްގެ ތެރޭގައި ހަރަކާތްތެރި ވެވޭނެ ކުދިންނަށް ހެދުމަށް މަސައްކަތްކުރުމެވެ. މިގޮތަށް މިކަން ކުރިއަށް ގެންދިއުމުން އަދަބު އިހުތިރާމްކުރުމާއި، ތަކެތި ވަކި ތަރުތީބަކުން ގެންގުޅެން ދަސްވުމާއިއެކު، އުޅޭތަން ނުވަތަ ތިމާވެށި ސާފުތާހިރުކޮށް ބޭއްވުމުގެ އާދަ ހަރުލުމާއިއެކު، ކަންކަމުގައި އެހެންމީހުންގެ އެހީތެރިކަމަށް ބޭނުންކޮށްގެން، ގުޅިގެން ކުރެވޭ މަސައްކަތްތައް އިތުރުކުރުމެވެ.  މިއީ ވައިގޮޓްސްކީ (1936) ހާމަކުރާ ކޮންސްޓްރަކްޓިވިޒަމް ތިއަރީގައި، އުނގެނުން މާނަކުރާ ގޮތްތަކާއި އެއްގޮތަށް ގެންދެވޭނެ ކަންކަމެވެ.

އުނގަންނައިދިނުމުގައި މި ލިޔުމުގައިވާ ތައުލީމީ ފަލްސަފާ އާއި ޕެޑަގޮޖީގައި ދަރިވަރުން ބައްޓަން ކުރުމަށް ގެންގުޅޭ އުސޫލުތަކާއި ގޮތްތައް، ގައުމީ ފަލްސަފާގައި ކަނޑައަޅާފައިވާ ބައިތަކަށް ކަށަވަރުކުރުމަށް ގައުމީ މަންހަޖުގައިވާ ކަންކަމާއި ވަރަށް ބޮޑަށް ގުޅިފައި ވެއެވެ. ދަރިވަރުންގެ އުޅުމަށް ހެޔޮ ބަދަލުތަކެއް ގެނައުމާއި (ބިހޭވިއަރަލް ލަރނިންގ ތިއަރީ އާއި)، ދަރިވަރުން އެކަމެއްގައި ސާމިލްކޮށްގެން ކަންކަން ދަސްކޮށްދިނުމަށް ބޭނުންކުރެވޭ، ސައުގުވެރިކަމުގެ ތިއަރީ (މޯޓިވޭޝަން ތިއަރީ) އާއި، ދަސްކުރާ އެއްޗެއް ފަހުން ބޭނުންކުރެވޭ ގޮތަށް ހަނދާނުގައި ހަރުލެއްވުމަށް (ކޮގްނިޓިވް ލަރނިންގ ތިއަރީ)، އަދިި އެކަކު އަނެކަކާއި ގުޅި އެއްބާރުލައިގެން ދަސްކުރުމަށް (ސޯޝަލް ޑިވެލޮޕްމަންޓް) ތިއަރީ ވަރަށް ބޮޑަށް ވަނީ ގުޅި ލާމެހިފައެވެ.

ގައުމީ ފަލްސަފާގައި ބަޔާންކުރާ އިސްލާމްދީނާއި، ދިވެހި މުޖުތަމައުގައި ހަރަކާތްތެރިވާ ބައިވެރިއެއްގެ ކިބައިގައި ހުންނަންޖެހޭ ގާބިލިއްޔަތުކަން ލިއްބައިދިނުމަށްޓަކައި، ދަރިވަރުންގެ ވިސްނުން ދުޅަހެޔޮ ކަމާއިއެކު ތަރައްގީ ކޮށްދިނުމުގައި، ކޮންމެ ފިލާވަޅެއްގެ ތެރެއިން މަައުލުމާތާއި ހުނަރު އަދި ސިފައެއް ދަސްކޮށްދެވުމަކީ ގައުމީ މަންހަޖުގެ ބައިތަކާއި މި ލިޔުމުގައި ބަޔާންވެދިޔަ ފަލްސަފާއާއި ޕެޑަގޮޖީ ގުޅިގެން ގޮސްފައިވާގޮތް ދެނެގަނެވޭނެ އަސާސްތަކެވެ.

~މުޙައްމަދު އިބްރާހިމް~

ޕީއެންސީގެ ރައީސް މިގޮތަށް އެންގެވީ އެ ޕާޓީގެ ދަފްތަރާމެދު ބޮޑެތި ސުވާލުތަކެއް އުފައްދައި މިފަހުން އިލެޝަންސް ކޮމިޝަނަށް ގިނަ މައްސަލަތަކެއް ވެސް ހުށަހަޅާފައި ވަނިކޮށެވެ.

ބުރާސްފަތި ދުވަހު ޕީއެންސީން ނެރުނު ބަޔާނެއްގައި ބުނެފައިވަނީ، އެ ޕާޓީން ކުރިއަށް ގެންދިޔަ މެންބަރޝިޕް ޑްރައިވްއަށްފަހު ޕާޓީގެ ދަފްތަރާމެދު ބައެއް ސަކުވާތައް އާންމުންގެ މެދުގައި ހުރިކަން ފާހަގަކުރެވިފައިވާ ކަމަށެވެ. އަދި އެފަދަ މައްސަލަތައް ހުށަހެޅުމަށް ހުޅުވާލި ފުރުސަތުގައި ލިބުނު ސަކުވާތައް ޕާޓީގެ ފަރާތުން ބަލަމުންދާކަމަށް ވަނީ ބުނެފައެވެ. ބަޔާނުގައި ބުނެފައި ވަނީ، ޕާޓީގެ ދަފްތަރުގެ ސައްހަކަން ކަށަވަރު ކުރުމާއެކު، ދަފްތަރު ބެލެހެއްޓުމުގެ ކަންކަން ޕާޓީގެ އިދާރީ އޮނިގަނޑުގެ ތެރެއިން ވެސް އިތުރަށް ހަރުދަނާ ކުރުމަށް ޕާޓީގެ ރައީސް ޑރ. މުޙައްމަދު މުޢިއްޒު ވަނީ އަންގަވާފައި ކަމަށެވެ.

އެހެންކަމުން އީސީން އާންމުކޮށްފައިވާ ދަފްތަރުގައި އެ ޕާޓީގެ މެންބަރެއްގެ ގޮތުގައި ހިމެނިފައި އޮތުން ނުވަތަ ނެތުމާމެދު ވެސް ސަކުވާއެއް އޮތްނަމަ ހުށަހެޅުމުން އެކަމަކަށް ފިޔަވަޅު އަޅަމުންދާނެކަމަށް ވެސް  ބަޔާނުގައި ވަނީ ބުނެފައެވެ.

ޕީއެންސީގެ ރައީސް މިފަދަ އެންގެވުމެއް އަންގަވާފައި މިވަނީ، ޕީއެންސީއަށް ފޯމު ފުރުމުގެ މަސައްކަތް ޑީއެންއާރުގެ އޮފީސްތެރޭ ކުރާ މަންޒަރު ފެންނަ ފޮޓޯތަކެއް އާންމުވެ އަދި އެކަމަށް އެތަނުގެ އިސްވެރިން އެއްބަސްވެސް ވެފައި ވަނިކޮށެވެ. އަދި އެމްޑީޕީ އަށް ނިސްބަތްވާ ރައްޔިތުންގެ މަޖިލީހުގެ މެންބަރަކާއި އެ ޕާޓީގެ އިސްބޭފުޅުންނާއި އާއްމުންގެ ވެސް އެތައް ބަޔަކު އެމީހުންނަށް ނޭނގި ޕީއެންސީއަށް ވައްދާފައިވާކަން ހާމަވެފައިވަނިކޮށެވެ.

އަދި ހަމަ މިއާއި އެކު، މަޖިލިސް ރައީސް އަބްދުއް ރަހީމާއި ރައީސް މުއިއްޒާއި ދެމެދު އުދެދިފައިވާ މައްސަލަތަކުގެ ސަބަބުން އަބްދުއް ރަހީމަށް ތާއީދުކުރާ ޕީއެންސީގެ އިސް މެންބަރުން ޕާޓީން ވަކިކުރުމުގެ އެޖެންޑާއެއްގެ ތެރެއިން ކަމަށްވެސް އަޑުތައް ފެތުރިފައި ވެއެވެ.

ސިނާން އާއި އަދިވެސް އިތުރު ތިން މީހެއް ހިމެނޭ ގޮތަށް މޯލްޑިވްސް އިސްލާމިކް ބޭންކް (އެމްއައިބީ)ން ނަގާފައިވާ 3.8 މިލިއަން ރުފިޔާގެ ލޯނަށް ނުދައްކާ އޮތް 2.5 މިލިއަން ރުފިޔާ ދެއްކުމަށް ހިތަދޫ މެޖިސްޓްރޭޓް ކޯޓުން މިދިޔަ އޮކްޓޯބަރު މަސް ތެރޭގައި ކޮށްފައިވާ ހުކުމާއި އެއްގޮތަށް ފައިސާ ނުދައްކާ ކަމަށްބުނެ ގާނޫނީ ވަކީލު ޣާލިބު ސަލީމު ހުށަހެޅި މި މައްސަލާގައި ފާހަގަކޮށްފައިވަނީ ރައްޔިތުންގެ މަޖިލީހުގެ މެންބަރަކު ސާބިތު ދަރަންޏެއް ހުކުމާ އެއްގޮތަށް ނުދައްކާނަމަ މެންބަރުކަމުން ވަކިވާނެ ކަމަށް ގާނޫނު އަސާސީގައި ބަޔާންކޮށްފައިވާ ކަމަށެވެ.

މައްސަލަ ހުށަހަޅާފައި ވަނީ މޯލްޑިވްސް އިސްލާމިކް ބޭންކުން ސިނާން އާއި އަދި އިތުރު ބަޔަކާ ގުޅިގެން ނަގާފައިވާ 3,802,863.32ރ. (ތިން މިލިއަން އަށްލައްކަ ދެހާސް އަށްސަތޭކަ ފަސްދޮޅަސް ތިން ރުފިޔާ ބައްތިރީސް ލާރި) ގެ "ސޭލްސް އެންޑް ލީސްބެކް ފައިނޭންސިންގ ފެސިލިޓީ" އަށް ފައިސާ ނުދައްކައިގެން ކޯޓަށް އެ މައްސަލަ ހުށަހަޅައި، ކޯޓުން އެ ފައިސާ 2024 ވަނަ އަހަރުގެ އޮކްޓޫބަރު މަހުން ފެށިގެން ހަ މަސް ދުވަހުގެ ތެރޭގައި ދައްކާ ޚަލާސް ކުރުމަށް ކޮށްފައިވާ ހުކުމާ އެެއްގޮތަށް ސިނާން ފައިސާ ނުދައްކާތީ އެވެ.

ގާލިބުގެ ހުށަހެޅުއްވި މައްސަލައިގައި ފާހަގަކޮށްފައިވާ ގޮތުގައި، "ރައްޔިތުންގެ މަޖިލީހުގެ ހިތަދޫ އުތުރު ދާއިރާގެ މެންބަރު، ސ. ހިތަދޫ ހުޅުދޫއާގެ، މުހައްމަދު ސިނާނަކީ ހިތަދޫ މެޖިސްޓްރޭޓް ކޯޓުގެ ނަންބަރު 2024-S2C-CIV-243 ގަޒިއްޔާގެ ހުކުމާ އެއްގޮތަށް ދަރަނި އަދާކުރަމުން ގެންދާ ފަރާތަކަށް ނުވާތީ، މިއީ އޭނާ ރައްޔިތުންގެ މަޖިލީހުގެ މެންބަރުކަމުން ވަކިވާނޭ ހާލަތެއް" ކަމުގައެވެ.

މައްސަލަ ސާބިތުވެ، ހުށަހަޅާފައިވާ ގޮތަށް ސުޕްރީމްކޯޓުން ހުކުމް ކޮށްފިނަމަ، ސިނާނު ވެގެންދާނީ 20 ވަނަ ރައްޔިތުންގެ މަޖިލީހުގެ މެންބަރުކަން ގެއްލޭ ފުރަތަމަ މެންބަރަށެވެ.

ސިނާނުގެ ގޮނޑި ގެއްލުނަސް ވެރިކަންކުރާ ޕީއެންސީއަށް މަޖިލީހުގައި އޮތް ފުރިހަމަ މެޖޯރިޓީއަށް މާބޮޑު ބަދަލެއް ނާންނާނެ އެވެ. އޭނާ އާއެކު މަޖިލީހުގައި މިވަގުތު އެ ޕާޓީގެ 75 މެންބަރުން އެބަތިއްބެވެ. 20 ވަނަ މަޖިލީހުގައި ތިބެނީ ޖުމްލަ 93 މެންބަރުންނެވެ.

ނޯމަލައިޒޭޝަން ކޮމިޓީގެ ޗެއާޕާސަންގެ މަގާމު ހުސްވީ، އެ މަގާމުގައި ކުރިން ހުންނެވި އަހްމަޒު ޒުހޫރު ވަކި ކުރުމުންނެވެ.

ކޮމިޓީގެ މެންބަރުންގެ އަދަދު، ފަހަކުން ތިނަކަށް ދަށްކޮށް ޒުހޫރު މަގާމުން ވަކި ކުރީ މިއަދު އެވެ. އޭގެ ކުރިން ކޮމިޓީގެ މެންބަރު އަހްމަދު އަލީ ވަނީ އަމިއްލަ ސަބަބުތަކާ ހުރެ ކޮމިޓީގެ މެންބަރުކަމުން އިސްތިއުފާ ދީފަ އެވެ.

^{ފޮޓޯގައި: އެފްއޭއެމް ނޯމަލައިޒޭޝަން ކޮމިޓީގެ ކުރީގެ ޗެއާމަން އަހްމަޒު ޒުހޫރު (ވ) އާ އެކު މިހާރުގެ ޗެއާމަން އަހްމަދު މުއިއްޒު}

ޗެއާމަން ކަމަށް މުއިއްޒު ހަމަޖައްސާފައިވާކަން، ފީފާއިން އަންގާފައިވާ ކަމަށް މުއިއްޒު، ރާއްޖޭގެ ނޫހެއްކަމުގައިވާ "މިހާރު" އަށް މައުލޫމާތު ދީފައިވާކަމަށް ވެއެވެ.

ކޮމިޓީގައި މިހާރު ތިއްބަވާ ތިން މެންބަރުންނަކީ މުއިއްޒުގެ އިތުރުން ބީއެމްއެލްގެ ކުރީގެ ޗެއާޕާސަން ފަރީހާ ޝަރިފާއި ގާނޫނީ ވަކީލު އިސްމާއީލް ސިމަން އެވެ.

މި މަހުގެ ތެރޭގައި އެފްއޭއެމްގެ އެތެރޭގައި ބޮޑެތި ކަންތައްތަކެއް ހިނގި އެވެ. ޖެނަރަލް ސެކްރެޓަރީ ނާހިލް ސިއްދީގް އިސްތިއުފާ ދިނީ ވެސް މި މަހު އެވެ. އެކްޓިން ޖެނަރަލް ސެކްރެޓަރީކަން މި ވަގުތު ކުރައްވަނީ އެފްއޭއެމްގެ ސީނިއާ އޮފިޝަލް އަދި އައްޑޫ ސިޓީ ކައުންސިލުގެ ކުރީގެ އެސްޖީ މުހައްމަދު ޝުޖާއު އެވެ.

2018 އިން ފެށިގެން 2022 ވަނަ އަހަރާއި ހަމައަށް ފީފާ ރޭންކިންގގައި ރާއްޖެ 154/156 ގައި އޮތުމަށްފަހު މިހާރު ވަނީ 162 އަށް ވެއްޓިފައެވެ.

ހަމަ އެދުވަހު އެމަނިކުފާނުގެ 22 ވަޒީރުންގެ ކެބިނެޓް ވެސްވަނީ އިއުލާނު ކުރައްވާފައެވެ. ވެރިކަން ހިންގުމުގައި ނުވަތަ އެމަނިކުފާނުގެ ބަހުރުވައިން ނަމަ، 24 ގަޑިއިރު ރައްޔިތުންނަށް ހިދުމަތް ކުރެއްވުމުގައި އެމަނިކުފާނަށް އަތްގާތްކޮށްދެއްވަން ރައީސް އޮފީހުގައި ތިއްބަވާ ވަރުގަދަ ފަހުލަވާނުންގެ ޓީމު ވެސް އެ ހަފްތާގައި ވަނީ ރުކުރުވާލައްވާފައެވެ.

އިސްވަޒީރެއްގެ ގޮތުގައި އަބްދުއް ރަހީމް އިހްތިޔާރު ކުރައްވައި، އޭނާގެ އިރުސާދާއި ސިޔާސީ ވަރުގަދަ ތަޖުރިބާއާއި އެކު، ރައްޔިތުންގެ މަޖިލިހުގެ "ސުފަރ މެޖޯރިޓީ"ވެސް ހޯއްދެވިއެވެ. އަބްދުއް ރަހީމް މަޖިލިސް ރައީސްކަމުގައި ހުންނަވައި، ގާނޫނު އަސާސީ ބަދަލުކުރައްވައި، ޕީޕީއެމް/ޕީއެންސީ ކޯލިސަން ބޭނުންކުރައްވައިގެން، ޕީއެންސީގެ މެންބަރުންގެ ގޮތުގައި ހޮވުނު މަޖިލިސް މެންބަރުން، އެހެން ދިމާލަކަށް ގުޑާނުލެވޭނެ ވަރަށް މަލަރުކުރެއްވިއެވެ. ބާކީ ކުރަން އޮތްހާވެސް ކަމަކީ ނަތީޖާ ނެރުމެވެ.

ފުލުހުންނާއި ސިފައިން ހިންގި "މިއުޓިނީ" (ނުވަތަ ގިނަ ބަޔަކު ސިފަކުރާގޮތުން ބަގާވާތެއްގެ) ތެރެއިން 2012 ފެބްރުއަރީ 7 ވަނަ ދުވަހު، އެއިރު ރައީސަކަށް ހުންނެވި ރައީސް މުޙައްމަދު ނަޝީދު އިސްތިއުފާ ދެއްވުމަށްފަހު ފަހުން ވިދާޅުވީ، އެމަނިކުފާނުގެ ސަރުކާރުގެ ތެރެއިން ބަޔަކު އެމަނިކުފާނަށް ހިޔާނާތްތެރިވި ކަމަށެވެ. ރިޔާސީ ޔޮޓުގައި ބޮމެއް ގޮއްވާލައިގެން ކުރީގެ ރައީސް އަބްދުﷲ ޔާމީން އަވަހާރަކޮށްލަން އުޅުނުކަމުގެ ތުހުމަތުގައި އެމަނިކުފާނުގެ ނަައިބު އަހުމަދު އަދީބު ހައްޔަރު ކުރީ 2015 އޮކްޓޯބަރު 24 ވަނަ ދުވަހުއެވެ. އޭގެ ދެމަހެއްހާ ކުރިން، 2015 ސެޕްޓެމްބަރު 5 ގައި ރައީސް ޔާމީން ވިދާޅުވީ ނައިބު ރައީސަށް ފުރިހަމަ އިތުބާރު އޮތް ކަމަށެވެ.

ގާތް އެކުވެރިން އަދި ބަދަހި އާއިލީ ގުޅުމުގެ ތެރެއިން ބޮޑުވެ، ސިޔާސީ މައިދާނުގައިވެސް އެގޮތުގައި ތިއްބަވައި ގައުމުގެ އިސްމަގާމުތައް ލިބިވަޑައިގެންނެވި، ކުރީގެ ރައީސް އިބްރާހިމް މުޙައްމަދު ޞާލިހާއި ރައީސް ނަޝީދުގެ ގުޅުން އެއްކޮށް ކެނޑި، ދެބޭފުޅުން ވަކިވީވެސް ސިޔާސީ ފިކުރުތަކާއި މަގްސަދުތަކުގެ ހިޔާލު ތަފާތުވުންތައް އުފެދި، ވެރިކަމުގެ އާރާއި ބާރާއި ސަރަފު ދެބޭފުޅުން ވެސް ބޭނުންވެވަޑައިގަތުމުގެ ސަބަބުންނެވެ.

ފާހަގަކޮށްލަން މި އުޅެނީ މުޅިން އެހެން ކަމެކެވެ. އަބްދުއް ރަހީމްގެ ސީދާ އިރުސާދާއިއެކު، ރައީސް މުއިއްޒު ރިޔާސީ ކެމްޕޭނުގައި އެންމެ ބޮޑަށް ބޭނުންކުރެއްވީ އިދިކޮޅު ލީޑަރު ރައީސް ޔާމީނުގެ ނަންފުޅެެވެ. ކެމްޕޭން ޕޯސްޓަރުތަކާއި ދިދައާއި ލީފްލެޓްތަކާއި ބިލްބޯޑުތަކުގައި ބޭނުންފުޅު ކުރެއްވީ ރައީސް ޔާމީނުގެ ފޮޓޯފުޅެެވެ. މެދުގައި ރިޔާސީ ކެންޑިޑޭޓާއި ރަނިންގމޭޓުގެ ފޮޓޯފުޅަށްވުރެ މާބޮޑުކޮށް ފެންނަނީ ރައީސް ޔާމިންގެ ފޮޓޯފުޅެވެ. ބޭއްވި ކޮންމެ ޖަލްސާއެއްގައި، ކޮންމެ ބައްދަލުވުމެއްގައިވެސް ރައީސް ޔާމީނަށް ހާއްސަކުރެވިފައިވާ (ހުސް) ގޮނޑިކޮޅެއް ހުރެއެވެ. ރައީސް ޔާމީނު އެގޮނޑިކޮޅުގައި އިންނަވާކަން ސިފަވާވަރަށް ވެދުމާއި ސަރަފާއި ތައުރީފު ރައްދުކުރެއްވިއެވެ. ކެމްޕޭނުތަކުގައި ދައްކަވާ ވާހަކަތައް ރައީސް ޔާމީންގެ ނަންފުޅުން ފައްޓަވައި ނިންމަވައި، ރައީސް ޔާމީނުގެ ރޫހު ބައިވެރިވެ ވަޑައިގަންވާފަދަ މިންވަރަކަށް އެބޭފުޅުން ވާހަކަ ދައްކަވައެވެ.

ކޮންމެއަކަސް އެހުރިހާ ކަމަކުން ދައްކުވައިދިނީ ރައީސް ޔާމިނަށް އޮތް ގަދަރާ އިހުތިރާމެެެވެ. ރައީސް މުއިއްޒަށް ވެރިކަން ލިބުމުގައި ރައީސް ޔާމީނުގެ މުހިއްމުކަމުގެ އިންތިހާއެވެ. އެ ނަންފުޅާއިއެކު މެނުވީ އޭރު ނުލިބޭނެ ޕީޕީއެމް މެންބަރުންގެ ވާގިވެރިކަމާއި ތާއީދުގެ ބޭނުން ބޮޑުކަމެވެ. އެހެން ނަމަވެސް ތަފާތު ބޮޑުކޮށް ޑރ. މުޙައްމަދު މުޢިއްޒު ރައީސަކަށް އިންތިހާބުވެ ހުވައިކުރައްވައި ދެއްވި ތަގުރީރާއި ހިސާބުން ރައީސް ޔާމީނުގެ ނަންފުޅު ހަނދުމަފުޅު ނެތި ގެއްލިދިޔައީއެވެ. އަދި ކިއެއްތަ ރައީސް ޔާމީނަށް މުޅިން އެހެން ދަރަޖައެއްގެ އިއްޒަތް ދެއްވާން ފައްޓަވަފިއެވެ. އާދެ، ފެންކައްކާ ބޮލީގެ އިއްޒަތެވެ. ކައްކަ ކައްކާފައި ބޭނުންވި ކަންތައް ފުދުމުން އެއްފަރާތްކޮށް އެއްލާލާ ފެންކައްކާ ބޮއްޔަކަށް ރައީސް ޔާމީން ވެދިޔައީއެވެ. 

ދެން ފެނިގެން ދިޔައީ މި ޑިސެންބަރުމަހު ދެވަނަ ދުވަހު ޕީޕީއެމް އުވާލުމަށް ނިންމި ތަނެވެ. އެޕާޓިގެ މެންބަރުން މަގުމަތިވެ ނުވަތަ "ހާލަތުއްޒަރޫރާ" އެއްގައި ފީއެންސީއަށް ވަންނަން ޖެހުނުތަނެވެ. ޕީޕީއެމްގެ ޓިކެޓުގައި ވާދަނުކުރެވޭ ގޮތަށް ހެދުމުން އަމިއްލަގޮތުން ކުރިމަތިލައި ގޮނޑި ކާމިޔާބުކުރައްވައި، މިސަރުކާރަށް ނުހަނު ތާއީދު ކުރައްވާ އައްޑޫ މީދޫ ދާއިރާގެ މެންބަރު އަބްދުލް ރަހުމާން (އައްދު)، ޕީޕީއެމް އުވާލުމުން " ޕާޓީ މެންބަރުންގެ ހައްގުގައި ބަހެއް ބުނަން ނުކެރި، ޕާޓީމެންބަރުން މަގުމަތި ކޮއްފަ، ބަސްއަހާ ދެ ބޯއިންހެން އައިސް، ޕީޕީއެމްގެ ނައިބު ރައީސް އަހުމަދު ޝިޔާމް އަދި ޣައްސާން މައުމޫން، ލަދުގަންނަން ޖެހޭ ގަރާރޭ ސަރުކާރޭ ކޯލިޝަނޭ މަސްލަހަތޭ ވިދާޅުވެ ވާހަކަފުޅުދައްކަވަން. ކޮބާ ކޯލިޝަން؟ " ސުވާލު ކުރައްވައި، މީސްމީޑިއާގައި ނުރުހުމާއިއެކު ފާޑުވިދާޅުވެފައި ވެއެވެ.

ހަގީގަތަކީ ޕީޕީއެމް ފިކުރުގެ މޭސްތިރިއަކީ ރައީސް ޔާމިން ކަމެވެ. " ޕީއެންސީގައި ވެސް ގިނައީ މަޖިލިސް އިންތިހާބު ޕްރައިމަރީ ސްކޭމް ގައި އަޅުގަނޑުމެން ޖައްސުވާ ފުރުވި ފޯމް، (ޕީއެންސީ) ފިކުރުވެގެން ފުރި ފޯމެއްނެތް. ކޮބާ ފޯރިއާއިއެކު ޕާޓީ ހިންގަން ތިބި މީހުން މިހާރު؟ " އައްދު އިތުރަށް ސުވާލު ކުރައްވާފައި ވެއެވެ. ރައީސް މުއިއްޒަށް ރާއްޖޭގެ ވެރިކަން ލިބިވަޑައިގަތުމަށްފަހު، އާއްމު ރައްޔިތުން، ރައީސް މުއިއްޒުގެ ޕާޓީ، ޕީއެންސީގެ ފިކުރުތަކުގެ ވާހަކައެއް ނުދައްކައެވެ. ދައްކާކަށް ނުވެސް އެނގެއެވެ. އޭރުވެސް މިހާރުވެސް އެކަން އޮތީ އެހެންނެވެ. ފިކުރެއްގެ ގޮތުގައި އޮތީ ޕީޕީއެމްގެ ފިކުރެވެ. ދަންނަނީވެސް އެ ފިކުރެވެ. ދައްކާ ވާހަކަތަކާއި އަމަލުތައްވެސްހުރީ ހަމަ އެމަގުންނެވެ.

އައްދު ވިދާޅުވިހެން ޕީއެންސީ ފިކުރު ދަންނަ އަދި އެޕާޓީ ދެކެ ލޯބިވާ އެކަކުވެސް ނެތެވެ. ގައުމަށާއި ޕާޓީއަށް އިހުލާސްތެރި ބަޔަކު އޭގައި ނެތް ކަމާއި ގިނައިންތިބީ މަގާމާއި ވަޒީފާއާއި އެހެނިހެން ފައިދާތައް ބޭނުންވެގެން ފީއެންސީގައި ތިބި މީހުންނެވެ. ބާކީ ތިބި ބަޔަކު، ތިބީވެސް ވަންނަނީވެސް ހުދު އެމީހުން ބުނާ "ހާލަތުއްޒަރޫރާ"ގެ ސަބަބުންނެވެ. ފިކުރެއް ފަލްސަފާއެއް ނެތުމުގެ ސަބަބުން، އެއްވެސް ލޮއެއްބެއް އޮވެގެންނެއް ނޫނެވެ.

ޕީއެންސީގެ މި ސަރުކާރުން އާއްމު ރައްޔިތުންނަށް އޯގާތެރިކަމެއް އަގަލެއް ސަގަލެއް ނެތް ކަމުގެ ވާހަކަތަކާއި، ހެޔޮވެރިކަމެއް ކުރުމުގެ ގަސްދުނެތްކަމުގެ ވާހަކަތައް ފާޅު ނުކުރިޔަސް، ހިތުގެ އަޑިން އެކަންކަން ގަބޫލުކުރާ ހާލުގައި ތިބެމެއެވެ.

ސަރުކާރުގެ ދެ ކުންފުނި ކަމަށްވާ އެމްއައިޓީޑީސީ އާއި އެގްރޯނެޓް އުވާލަން ނިންމީ ހަރަދުތައް ކުޑަކުރުމުގެ ފިޔަވަޅެއްގެ ގޮތުގައި، ސަރުކާރުގެ ކުންފުނިތަކަށް ބަދަލުތަކެއް ގެނައުމަށް މިދިޔަ އާދީއްތަ ދުވަހު ކެބިނެޓުން ފާސްކުރި ނިންމުންތަކުގެ ތެރެއިންނެވެ.

އެގްރޯނެޓްގެ މައިގަނޑު މަގްސަދަކީ ، ސަރުކާރުގެ އިގްތިސޯދީ ސިޔާސަތުގެ ދަށުން ސިނާއަތެއްގެ ގޮތުގައި ދަނޑުވެރިކަން ތަރައްގީ ކުރުމެވެ. އެހެން ނަމަވެސް އެސިޔާސަތު މިސަރުކާރުން ތަފާތުގޮތަކަށް ތަސައްވުރުކުރުމުގެ ނަތީޖާއެއްގެ ގޮތުން، ދަނޑުވެރިކަން ކުރިއެރުވުމަށް ހާއްސަކޮށްގެން، 21 އޭޕްރިލް 2020 ގައި އުފައްދާފައިވާ އެގްރޯނެޓް އުވާލުމަށް ރައީސް މުއިއްޒުގެ ސަރުކާރުން ނިންމާފައިވަނީ ދައުލަތުގެ ހަރަދު ކުޑަކުރުމަށް ކަމުގައި ހާމަކޮށްފައިވެއެވެ. އެހެންނަމަވެސް އެކުންފުނީގެ ބަދަލުގައި މޯލްޑިވްސް އިންޑަސްޓްރިއަލް ޑިވެލޮޕްމަންޓް ފްރީ ޒޯން (އެމް.އައި.ޑީ.އެފް.ޒެޑް) ކިޔާ ކުންފުންޏެއް ހަދައި، އެގްރޯނެޓްގައި ތިބި 182 މުވައްޒިފުންނާއި ވަސީލަތްތައް އެމް.އައި.ޑީ.އެފް.ޒެޑްގެ ދަށަށް ބަދަލުކުރުމަށްވެސް ވަނީ ނިންމާފައެވެ.

އެގްރޯނެޓް އުފެދިގެން އައިސްފައިވަނީ ، 2019 އިން 2023 އަށް ހިންގުމަށް އެކަށައަޅާފައިވާ ، "ސްޓްރެޓީޖިކް އެކްޝަން ޕްލޭން" ގައި ތަފުސީލުކޮށްދީފައިވާ ، "ނޫ އިޤްތިޞާދު" ގެ ތަސައްވުރަށް ވާސިލުވާން އަމާޒު ހިފާފައިވާ  ފިޔަވަޅުތަކުގެ ތެރެއިންނެވެ. އެގްރޯނެޓްގެ އަމާޒަކީ ، ދަނޑުވެރިކަމަށް ބޭނުންވާ އިދާރީ އަދި ފަންނީ ދާއިރާއިން ލަޔާގަތާއި ގާބިލިއްޔަތު އުފައްދައި ، ތަރައްގީކޮށް އާ ހަރުފަތަކަށް ދިވެހި ދަނޑުވެރިކަން ވާސިލް ކޮށްދިނުމާއި އަދި  ފައިދާއާއި ނަފާލިބޭ އިގްތިސޯދީ ހަރަކާތެއްގެ ގޮތުގައި، ދަނޑުގޮވާން ކުރުމަށް ސައުގުވެރިވާ ފަރާތްތަކަށް އެހީތެރިވެދީގެން، ދިވެހި ދަނޑުވެރިކަމުގެ ސިނާއަތު ތަރައްގީ ކުރުން ކަމުގައި އެކުންފުނިން އާއްމުކޮށްފައިވެއެވެ.

އެ މަގްސަދުތައް ހާސިލްކުރުމަށް ރާއްޖޭގެ އެކި ހިސާބުތަކަށް، އެކިރަށްރަށަށް ދަނޑުވެރިކަން ކުރުމުގެ ސިސްޓަމްތަކާއި އާލާތްތައް ފޯރުކޮށްދީ، ކަމުގެ މާހިރުންގެ ލަފަޔާއި އިރުސާދާއި ތަމްރީނު ދެމުން އައިސްފައިވެއެވެ. މީގެ އިތުރުން އެތަންތަނުން އުފައްދާ ހުރިހާ ތަރުކާރީއާއި މޭވާގެ ބާވަތްތައް އެގްރޯނެޓްގެ ޑިސްޓްރިބިއުޝަން ސެންޓަރުތަކަށް ގަނެ ރިޒޯޓު/ހޮޓާ ތަކަށާއި ރާއްޖޭގެ އެކި ކަންކޮޅުތަކަށް ފޯރުކޮށްދެމުން ގެންދިޔައެވެ.

ރައީސް މުއިއްޒުގެ ސަރުކާރުން ތިލަފަޅުގައި ދަނޑިވެރިކަންކޮށް މުޅި ރާއްޖެއަށް ބޭނުންވެ އިތުރުވާނެ ވަރަށް ތަރުކާރީއާއި މޭވާ އުފައްދާނެކަމަށް އިއުލާނުކޮށް، އެތަން ޗައިނާ ބަޔަކާއި ހަވާލުކުރި ނަމަވެސް އެ ނިންމުން (ރައީސް މުއިއްޒުގެ އިންޑިޔާ ދަތުރަށްފަހު) ބާތިލުކޮށް އިންޑިއާގެ (މިލިޓަރީ) އިން ތަރައްގީކުރާ ކަންކަމަށް ތިލަފަޅު ވަނީ އިހުނެކޭ އެއްގޮތައް އިންޑިއާއާއި ހަވާލުކޮށްފައެވެ.

މި ސަރުކާރުން ރާއްޖޭގެ އުފެއްދުންތެރިކަމުގެ ސިނާއަތްތްއް ކުރިއަރުވަން އެހީތެރިކަމާއި އެއްބާރުލުން ނުދިނުމުގެ ސަކުވާ ވަނީ އާއްމުވެފައެވެ. މީގެ ތެރޭގައި މަސްވެރިކަމާއި، ފަތުރުވެރިކަމާއި އަދި ދަނޑުވެރިކަންވެސް ހިމެނެއެވެ.

އެހެން ނަމަވެސް މިސަރުކާރުގެ އަމާޒަކީ އެހުރިހާ ކަމެއްވެސް އާ އުސްމިންތަކަކަށް ނެގުން ކަމުގައިވެސް ތަކުރާރުކޮށް ބުނަމުން ދެއެވެ.

އަދާހަމަ: މިއަދު ފުލުހުން މީޑިއާތަކަށް ފޮނުވި މެސެޖެއްގައިވަނީ މަރުވެފައިވާ މީހާއަކީ މ. މަޑުއްވަރީ، ކޮކަނަޓްވިލާ، އުމުރުން 36 އަހަރުގެ އިބްރާހިމް ޖިނާހު ކަމަށެވެ. 

ފުލުހުން ބުނީ، ހުޅުމާލެ ފަޅުތެރެއިން ހަބަރު ހުސްވެފައި އޮތް މީހަކު ފެނިގެން މިއަދު ހަވީރު 4:30 ހާއިރު، އެތަނުގައި ފުލުހުން ހަރަކާތްތެރިވަމުން އަންނަ ކަމަށާއި އޭގެ ފަހުން، އެ މީހާ ނަގައިގެން ހޮސްޕިޓަލަށް ގެންދިއަ އިރު ވެސް އެމީހާ ވަނީ މަރުވެފައި ކަމަށް ހޮސްޕިޓަލާއި ހަވާލާދީ ފުލުހުން ބުނެއެވެ.

މަރުވެފައި އޮއްވާ ފެނުނީ ދިވެއްސެއްކަން ކަށަވަރެއް ނުވާކަމަށާއި، އަދި އެމީހާ އާ ބެހޭ އިތުރު ތަފްސީލެއްވެސް ފުލުހުން އަދި ހާމައެއް ނުކުރެއެވެ. 

މިދިޔަ ބުދަދުވަހުވެސް ވަނީ ދަރުމަވަންތަ ހޮސްޕިޓަލާ ދިމާލު މޫދުން ޒަހަމްތަކަކާއެކު އޮތް މީހަކު ފެނިފައެވެ. އެމީހާ އެދުވަހު ނިޔާވިއިރު، ބޮލުގައި ޒަހަމްތަކެއް ހުއްޓެވެ. އައިޖީއެމްއެޗުން ލަފާކޮށްފައިވަނީ، ބޮޑަށް ބެލެވެނީ އެމީހާގެ ބޮލަށް ޒަހަމްތަކެއް ލިބުނީ އުޅަނދެއްގައި ޖެހިގެންކަމަށެވެ. އަދި މިދިޔަ ސެޕްޓެމްބަރު މަހުގެ 30 ވަނަ ދުވަހު ވެސް މާލޭގެ އުސް ފަސްގަނޑު ސަރަހައްދުން ކަނޑުގައި،  މަރުވެފައި އޮތް މީހަކު ވަނީ ފެނިފައެވެ.

ޗުއްޓީއެއްގައި ނަމަވެސް ދުވަސްކޮޅަކަށް ގެއިން ބޭރަށް (ނުވަތަ ރަށުން ބޭރަށް ދަތުރު) ދިއުމުގެ ކުރިން އެކިއެކި ތައްޔާރީތައްވެ، އައިސް އަލަމާރީގައި ބަހައްޓާފައި ހުންނަ ބައެއް ތަކެތި ހުސްކޮށް ހެދުމަކީ އާއްމު ކަމެކެވެ. ނަމަވެސް ގަނޑުކުރާ ބައިގައި ހުންނަ ތަކެތި ހުންނަނީ ސުން ޑިގްރީ ނުވަތަ ނައްސި 5 އާއި 12 ޑިގްރީއަށްވުރެ ދަށުގައި ކަމުން އެތަކެއްޗަކީ ހަލާކުނުވެ ކެއުން ބުއިމަށް ރައްކާތެރި ހާލަތުގައި ގިނަދުވަހު ހުންނަ ތަކެއްޗެވެ. އެހެންކަމުން ގިނަފަހަރަށް އެތަކެތި ބަހައްޓާފައި ދަނީއެވެ.

އެހެންނަމަވެސް އެ ތަކެތި ރައްކާތެރިކޮށް ހުންނާނީ، އަލަމާރީގެ ފިނިހޫނުމިން އެމިންގަނޑުގައި ހިފެހެއްޓިފައި ހުންނަ ނަމައެވެ. އަލަމާރި ހަލާކުވެ ނުވަތަ ކަރަންޓު ކެނޑިއްޖެނަމަ އަލަމާރީގެ ފިނިހޫނުމިން މައްޗައްގޮސް، އެހާލަތު ބަދަލުވާގޮތް ވެއެވެ.

މިކަން ދެނެގަތުމަށް ފަހަކަށް އައިސް މީހުންކޮށް އުޅޭ ކަމަކީ، ފެންތައްޓެއް ގަނޑުކުރުމަށްފަހު، ގަނޑުފެން ތަށީގެ މަތީގައި ދަނގަޑު ނުވަތަ ލޮއިގެ ލާރިއެއް (1 ރުފިޔާ ނުވަތަ 2 ރުފިޔާ) ބާއްވާފައި، އެ ގަނޑުފެންތަށި، އައިސް އަލަމާރީގެ ގަނޑުކުރާ ބައިގައި ބަހައްޓަނީ އެވެ.  ޗުއްޓީއިން އެނބުރި އައިސް، ލާރި ބާއްވާފައި އޮތް ތަށި ނަގާ ބަލާއިރު؛

• ލާރި އޮތީ ބޭއްވިއިރު އޮތްގޮތަށް މަތީގައިނަމަ، ދޭހަވަނީ އަލަމާރިން ކަރަންޓު ނުކެނޑޭކަމާއި، އޭގައި ހުރި ކާބޯތަކެތީގެ ގަނޑުކަން ހުރިގޮތަށް ހުރި ކަމެވެ. އެތަކެއްޗަކީ ބޭނުންކުރަން ރައްކާތެރި އެއްޗެތިކަމެވެ. 
• ބޭއްވި ލާރި ކޮންމެވެސް ވަރަކަށް އަޑިއަށް ގޮސްފައި އޮވެ، ތަށިގައި ހުރި ފެންހުރީ ގަނޑުވެފައި ކަމަށްވާނަމަ، ކަރަންޓު ކެނޑުނު ނަމަވެސް މާގިނައިރު ނުވަނީސް (އެހެނީ ގަނޑުކަން މުޅިން ނުފިލަނީސް) ކަރަންޓު އަލުން އައިސް އޭގައި ހުރި ތަކެތި ހުރީ ރައްކާތެރިކަމުގައެވެ.
• ލާރި އޮތީ ތަށީގެ ފުލުގައި ކަމަށް ވާނަމަ، އޭގައި ހުރި ފެން ގަނޑުވެފައި ހުއްޓަސް ނުވަތަ ދިޔާވެފައި ހުއްޓަސް ދޭހަވަނީ، އަލަމާރީގައި ހުރި ތަކެތި އެއްކޮށް ގަނޑުފިލައި އެތަކެތި ބޭނުންކުރަން ރައްކާތެރި ނޫން ހާލަތަކަށް ގޮސްފައިވާކަމަށެވެ. 

ކާބޯތަކެތީގެ ރައްކާތެރިކަމާއިބެހޭ މާހިރުންނާއި މިކަމާއި ގުޅޭގޮތުން ސުވާލުކުރުމުން އެފަރާތްތަކުން ބުނާގޮތުގައި، މި އުކުޅަކީ ބުރަދަނެއް ހުރި ގޮތެކެވެ. އެހެން ނަމަވެސް (އަލަމާރީގައި ހުރި) ކާބޯތަކެތީގެ ރައްކާތެރިކަން ކަށަވަރުކުރުމަށް ހަމައެކަނި މިގޮތަކުން ނުފުދެއެވެ. ގަނޑުވެފައި ހުންނަ ހުރިހާ ބާވަތަކީ އެއް މިނެއްގައި، ގަނޑުފިލާ ތަކެއްޗެއް ނޫނެވެ. މިސާލަކަށް، އައިސްކްރީމާއި، ގަނޑުކޮށްފައި ހުންނަ ހުންޏާއި، ތުނިކޮށް ފޮތިކޮށްފައި ހުންނަ މަހުގެ ބާވަތްތަކަކީ ގަނޑުފެނަށްވުރެ އަވަހަށް ގަނޑުފިލައިގެންދާ ތަކެތީގެ ތެރެއިން ދެތިން މިސާލެކެވެ. އަދި ހަމަ އެބީދައިން، އަނެއްބައި ތަކެއްޗަކީ ގަނޑުފެން ދިޔާވާ އަވަސްމިނަށްވުރެ މާލަހުން ގަނޑުފިލާތަކެއްޗެވެ. އަދި ހުރިހާ ބާވަތަކީ ގަނޑުކަން ކެނޑުނަސް ބޭނުންކުރަން ރައްކާތެރިނޫން ތަކެތިކަމުގައި ނުވެ ހިނގައިދާނެތީއެވެ.

ހެސަޕް އޮޑިޓަރު ޝިޔާމް ޚާލިދު ބަޔާންކުރި ގޮތުގައި ކާބޯތަކެތީގެ ރައްކާތެރިކަން ކަށަވަރުކުރުމަށް، އެކަމުގެ ގޮތްތަކާއި މިންގަނޑުތަކާއި، ތަބާވާންޖެހޭ ނުވަތަ އަމަލުކުރަންޖެހޭ ސްޓެންޑަރޑްތައް ހުންނަކަމާއި އެހެންނަމަވެސް ގިނަ ގޭބިސީތަކުގެ (އައިސް އަލަމާރީގައި ގަނޑުކޮށްފައި ހުންނަފަދަ ކާބޯތަކެއްޗަކީ) މާބޮޑަކަށް މޮނިޓަރކޮށް (ހޫނުފިނިމިންވެސް) ނުބަލަހައްޓާ އެއްޗިއްސަށް ވާތީ، އަދި ގިނަ ފަހަރު ވަޒަންކުރާނެ އާލާތްތައްވެސް ގޭބިސީތަކުގައި ނުގެންގުޅޭތީ، ކާބޯތަކެތި ގެންގުޅުމުގެ އެންމެ އާދައިގެ (ބޭސިކް) ގޮތަކީ، އެތަކެތި ރަނގަޅަށް (ޖަރާސީމު އަށަނުގަންނާނެ ފަދަގޮތަކަށް) ބަންދުކުރެވިފައިވޭތޯ ބެލުމާއި، އެހެން ބާވަތެއްގެ އެއްޗަކާއި އެކުވެފައި ނުވަތަ ގަޑުބަޑުވެފައި ހުރިތޯ ބެލުމާއި،  އެއްޗެއް ތާޒާކޮށް ހުންނަ އިރު ފެންނަގޮތާއި، ދުވާ ވަހަށް އައިސްފައިވާ ބަދަލަކުން ނުވަތަ އަތްލާއިރު އިހުސާސްކުރެވޭ ބަދަލަކުންވިޔަސް، ގޯސްވެފައިވާހެން ހީވާނަމަ ކެއުން ބުއިިމަށް އެ އެއްޗެއް ބޭނުން ނުކުރުމެވެ.

ރައްކާތެރި ކާބޯތަކެއްޗަކީ ދުޅަހެޔޮ ސިއްހަތެއްގައި ހުރުމަށް އެންމެ މުހިއްމު އެއްކަންތައް ކަން ފާހަގަކޮށް ޝިޔާމް ބަޔާންކުރީ، ކާއެއްޗެއް ގޯސްވެފައިވޭތޯ ބަލަން ދިވެހިންގެ ގިނަބަޔަކު ރަހަ ބަލާކަމަށާއި، އެހެނަސް އެއީ އެއްގޮތަކަށްވެސް ކުރުން ރައްކާތެރިކަމެއް ނޫންކަމަށެވެ.

ރައްކާތެރިނޫން ކާބޯތަކެތިން ޖެހިދާނެ ބަލިތަކުގެ ތެރޭގައި ހެޕަޓައިޓިސް އާއި ބޭރަށް ހިންގުމާއި (ސެލްމަނެލޯސިސް،  ކެމްޕައިލަބެކްޓީރިއޯސިސް، ކޮލެރާ، އީކޮލައި އިންފެކްޝަން، ޝިގެއްލާ، އެމަބައިއޭސިސް ފަދަ ބަލިތަކާއި) ކާނާ ވިހަވުމާއި، ފަނިވުމާއި، ލިސްޓީރިއޯސިސް، ލެޕްޓޯސްޕައިރޯސިސް، ޓައިފޮއިޑް ހުން، ޓޮކްސޯޕްލާޒްމޯސިސް އަދި ވާބަލި (ޕޯލިއޯ) ފަދަ ބަލިތައް ހިމެނެއެވެ.

އާޒަރުބައިޖާންގެ ބާކޫ (Baku) އިން ވެލާނަ އިންޓަނޭޝަނަލް އެއާޕޯޓަށް ދަތުރުތައް ފެށުމަށް ހަމަޖެހިފައިވަނީ މިއަހަރު ނޮވެންބަރު 8 އިން ފެށިގެންނެވެ.

އާޒަރުބައިޖާން އެއާލައިންސް (AZAL) އަކީ އެ ގައުމުގައި ވިޔަފާރީގެ އުސޫލުން ޝެޑިއުލްޑ ފްލައިޓްތައް ހިންގާ ހަމައެކަނި ކުންފުންޏެވެ. އެއީ އާޒަރުބައިޖާންގެ ގައުމީ އެއާލައިންވެސް މެއެވެ. "ނެރޯ-ބޮޑީޑް" ބޯޓުތަކާއި "ވައިޑް-ބޮޑީޑް" ބޯޓުތައް ހިމަނައިގެން 2000 އަށްވުރެ ގިނަ ދަތުރު މިމަހު މިހާތަނަށް ފުރިހަމަކޮށްފައިވާ މި އެއާލައިންގެ ދަތުރުތައް ރާއްޖެއަށް "ނޮން-ސްޓޮޕް" (ސީދާކޮށް އިތުރު ތަނަކަށް މަޑުނުކޮށް) ދަތުރުތައް ކުރާނީ ކޮންމެ ހުކުރު ދުވަހަކާއި އާދިއްތަ ދުވަހަކު އެވެ.

މީގެ ކުރިން ދިވެހިރާއްޖެއިން އާޒަރުބައިޖާނަށް ދެވެނީ ދެތިން ގައުމެއްގައި މަޑުކުރުމަށްފަހު ("ނޮން-ޑައިރެކްޓް") ދިގު ދަތުރެއް ކޮށްގެންނެވެ. އާޒަރުބައިޖާން އެއާލައިންސްގެ ސީދާ ދަތުރުތައް ރާއްޖެއަށް ފެށުމަކީ ރާއްޖޭގެ ފަތުރުވެރިކަމަށް ލިބޭނެ ބޮޑުކުރިއެރުމެކެވެ. އަދި ޗުއްޓީ ހޭދަކޮށްލުމަށާއި އެހެނިހެން ކަންކަމުގައި ރާއްޖެއިން އެގައުމަށް ދަތުރުކުރަން ލިބުނު އަވަސް، ފަހި މަގެކެވެ.

އާޒަރުބައިޖާންއަކީ 15ވަނަ ގަރުނުއްސުރެ އިސްލާމީ ރަސްކަމެއް އޮތް މުސްލިމް ގައުމެކެވެ. 19 ވަނަ ގަރުނުގެ ފުރަތަމަކޮޅު ރޫސީންގެ ބާރުގެ ދަށަށް އާޒަރުބައިޖާން ދިޔަފަހުން ރޫސީންނާއި އިރާން (Persia) އާއި ދެމެދު ކުރެވުނު ހަނަގުރާމަތަކަށްފަހު، 1918ގައި އާޒަރުބައިޖާނަށް މިނިވަންކަން ލިބުނެވެ. ދެވަނަ ބޮޑު ހަނގުރާމައިގެ ތެރޭގައި ރޫސީ (USSR) ގެ ގައުމެއްގެ ގޮތުގައި އާޒަރުބައިޖާން އޮވެ، އިސްލާމީ ކަންކަން ކުރިއެރުވުމަށް ހުދު ރޫސީންވެސް ހިތްވަރުދީ، 1920 އިން ފެށިގެން ރޫސީ ދައުލަތް ރޫޅެންދެންވެސް އެގައުމު އޮތީ ރޫސީ ދައުލަތެއްގެ ގޮތުގައެވެ.  މިހާރު އެގައުމަކީ ތުރުކީއާއި ރޫސީވިލާތުގެ ވައްޓަފާޅި މަސްހުނިވެފައިވާ 97 އިންސައްތަ މުސްލިމް މިނިވަން ގައުމެކެވެ. 

މި މައްސަލައިގެ ހުކުމް މިއަދު އިއްވާފައިވާއިރު، ހުކުމުގައި ބުނެފައި ވަނީ ހައިކޯޓުން ގުޅިފަޅު ހިއްކުމުގެ މަސްރޫއު ހުއްޓުވަން އަމުރު ނެރެފައި ވަނީ ދެ ފަރާތަށް ލިބޭނެ ގެއްލުން ވަޒަން ކުރުމެއް ނެތި ކަމަށެވެ. އަދި އޭގެ ސަބަބުން ދައުލަތަށް ލިބޭނެ ގެއްލުން ވެސް ވަޒަންކޮށްފައި ނުވާ ކަމަށެވެ.

ހައި ކޯޓުން އޭރު އެ ހުކުމް ކުރުމާއެކު ދައުލަތުން ވަނީ އެ އަމުރަށް އަމަލުކުރުން ފަސްކޮށްދިނުމުގެ އަމުރަކަށް ވެސް އެދިފަ އެވެ. ދައުލަތުން އެދުނު ގޮތަށް މިދިޔަ ފެބްރުއަރީ މަހުގެ 15 ވަނަ ދުވަހު، ސުޕްރީމް ކޯޓުން ވަނީ އެ އަމުރު ވެސް ނެރެދީފަ އެވެ. ސުޕްރީމް ކޯޓުން ބުނެފައި ވަނީ ހައިކޯޓުގެ ހުކުމް ތަންފީޒު ކުރުން ފަސް ނުކޮށްފި ނަމަ، އޭގެ ސަބަބުން ދައުލަތަށް ލިބޭނެ ގެއްލުން އިންތިހާއަށް ބޮޑުވެގެން ދިއުމުގެ އިހްތިމާލް ފާޅުކަން ބޮޑު ގޮތެއްގައި ފެންނަ ކަމަށެވެ.

ހުމައިދާ އެ މައްސަލަ ކޯޓަށް ހުށަހެޅީ ގުޅިފަޅު ޕްރޮޖެކްޓަކީ ތިމާވެއްޓަށް ގެއްލުން ބޮޑު، ރާއްޖޭގެ ގުދުރަތީ ވެއްޓާއި ދިރުންތަކުގެ މުއްސަނދިކަމުން ހޯދާ އިގްތިސާދީ އަދި އިޖުތިމާއީ ނަފާ ހީނަރު ކުރުވައި މާލީ ގޮތުން ދެކޮޅު ނުޖެހޭ ދަރަނި ބޮޑު ގާނޫނުއަސާސީ އާއި ގާނޫނުތަކާ ހިލާފު ޕްރޮޖެކްޓެއް ކަމަށް ބަލައި އެ ޕްރޮޖެކްޓް ހުއްޓުވާށެވެ.

އެހެން ނަމަވެސް ސުޕްރީމް ކޯޓުގެ މި ހުކުމާއެކު، ކުރިއަށް ދާކަމަށް ސަރުކާރުން ބުނި، ނަމަވެސް ކޯޓެއްގެ ހުކުމުން ހުއްޓިފައިވާ ގުޅީފަޅުގެ މަސައްކަތް އަލުން ފަށައި ކުރިއަށް ގެންދިއުމަށް އޮތް ހުރަސް ނެތިގެން ދިޔައީއެވެ. ރާއްޖޭގެ ވެއްޓަށްވުރެ މި ވަގުތު، ބޯހިޔާވަހިކަން މާ ބޮޑަށް މުހިއްމު ވެފައިވާކަން އާއްމު ރައްޔިތުންގެ އުދާސްތަކުން ހާމަވަމުން ދެއެވެ.

ރައީސް ލ. ފޮނަދޫ ރައްޔިތުންނާ ބައްދަލު ކުރެއްވުމަށް އެ ރަށުގައި މިރޭ ބޭއްވި ޖަލްސާގައި މި އެއްބަސްވުމުގައި ދިވެހި ސަރުކާރުގެ ފަރާތުން ސޮއި ކުރެއްވީ ކޮންސްޓްރަކްޝަން އެންޑް އިންފްރާސްޓްރަކްޗާ މިނިސްޓަރު ޑރ. އަބްދުﷲ މުއްތަލިބެވެ. އަދި މަސައްކަތާ ހަވާލުވި، ޗައިނާގެ ކެމްސީ އިންޖިނިއަރިންގެ ފަރާތުން ސޮއިކުރީ ޖެނެރަލް މެނޭޖަރު ލީ ވޭ ވޭއެވެ.

ސަރުކާރުގެ އިގްތިސާދީ ސިޔާސަތުގެ ދަށުން ލ. ގާދޫގައި މެރިޓައިމް ހަބެއް ތަރައްގީ ކުރުމުގެ މަޝްރޫއު ކުރިޔަށް ގެންދިއުމަށް ނިންމާފައިވަނީ ޖުމްލަ ހަ ކޮމްޕޮނެންޓަކަށް ބަހާލައިގެންނެވެ. އެއީ:

• އޯފްޝޯ ބަންކަރިންގެ ޚިދުމަތް
• ކްރޫޒް ޓާމިނަލް
• ސުޕަޔޮޓް މެރީނާ
• އީކޯ ރިޒޯޓް
• ކާބޯތަކެތީގެ ސްޓޯރޭޖް ފެސިލިޓީ
• ޓްރާންސްޝިޕްމެންޓް ޕޯޓް

ލ. އަތޮޅުގައި ތަރައްގީ ކުރާ "މެރިޓައިމް ހަބް"އާ ގުޅޭ ގޮތުން އެމްޕީއެލްގެ ފަރާތުން ދިން ވީޑިއޯ ޕްރެޒެންޓޭޝަނެއް ހިއްސާކުރި މައުލޫމާތުގައިވާ ގޮތުން، މި މަޝްރޫއުގެ ދަށުން ކްރޫޒް ޓާއިނަލެއް ތަރައްގީ ކުރަން ހަމަޖެހިފައިވަނީ ކަސްޓަމްސް އަދި އިމިގްރޭޝަނުގެ އިތުރުން އެހެނިހެން ޚިދުމަތްތައް ވެސް ފަތުރުވެރިންނަށް ލިބޭ ގޮތަށެވެ.

އެމްޕީއެލުން މައުލޫމާތު ދިން ގޮތުގައި މި މަޝްރޫއުގައި ހިމެނޭ އީކޯ ރިޒޯޓް ތަރައްގީ ކުރުމަށް ނިންމާފައިވަނީ ގާދޫއާއި ފޮނަދޫއާއި ދޭތެރޭގައެވެ. އަދި ހަމަ މިއާއެކު ސުޕަޔޮޓު މެރީނާއެއް ގާއިމްކުރާއިރު، އެތަން ތަރައްގީ ކުރާނީ ދުނިޔޭގެ ފެންވަރުގެ ޚިދުމަތްތައް ރައްކާތެރިކަމާ އެކު ލިބޭ ތަނެއްގެ ގޮތުގައެވެ.

ރައީސް ސޯލިހްގެ ސަރުކާރުން މި މެރިޓައިމް ހެދުމުގެ ޕްލޭންތަކާއި އިންތިޒާމްތައް ވަނީ ހަމަޖައްސާފައެވެ.

އެމްޕީއެލްއިން ބުނާ ގޮތުން މި މަޝްރޫއު ފަރުމާކޮށްފައިވަނީ ލާމު އަތޮޅުގެ ކޮންމެ ގޭބިސީއަކަށް އިގްތިސާދީ މަންފާ ލިބޭނެ ގޮތަށެވެ. މިއީ މެރިޓައިމް އަދި އިންޓަގްރޭޓެޑް ކޮންސެޕްޓަށް އެމްޕީއެލްއިން ވެސް އެޅި ފުރަތަމަ ފިޔަވަޅުކަމަށް އެ ކުންފުނިން ވަނީ ބުނެފައެވެ.

މައުލޫމާތު ލިބިފައިވާ ގޮތުގައި ހޯރަ އިއްބެ ނިޔާވީ މިއަދު ކުއްލި ގޮތަކަށް ބަލިވެގެން އައިޖީއެމްއެޗަށް ގެންދިޔަ ފަހުންނެވެ. ނިޔާވި ސަބަބެއް ކަމަށް މައުލޫމާތު ލިބެނީ ހާޓް އެޓޭކެއް ޖެހިގެން ކަމަށެވެ.

ހޯރަ އިއްބެއަކީ އެމްޑީޕީ އުފެދި، ސިޔާސީ ޖަލްސާތައް ބާއްވަމުން ދިޔައިރު އެ ޖަލްސާތައް ތައާރަފުކުރުން ފަދަ ކަންކަން ކުރަމުން އައި، މޮޅު ވާހަކަދެއްކުންތެރިއެކެވެ. ނިމި ދިޔަ އެމްޑީޕީ ސަރުކާރުގައި، ރައީސް ސޯލިހްގެ ސަރުކާރުގެ އިސް މަގާމެއްގައި އިއްބެވަނީ ގައުމަށް ހިދުމަތް ކޮށްދެއްވާފައެވެ.

ނޫސްވެރިކަމުގައި، ހަބަރާއި މައުލޫމާތު ފެތުރުއްވުމުގައި އިއްބެގެ އަގުމަގު ނުކުރެވޭނެ ހިދުމަތް ފާހަގަކޮށްލެވެއެވެ. ރާއްޖެއަށް ޑިމޮކްރަސީ ގެނައުމުގައި އިބްރާހިމް ރަޝީދު ވަނީ ގިނަގުނަ މަސައްކަތްތަކެއް ކޮށްދެއްވާފައެވެ.

[އިތުރު މައުލޫމާތު ލިބެމުންދާ ވަރަކުން މި ހަބަރަށް އިތުރު ކުރެވޭނެ]

މިއީ ދުނިޔޭގެ ކުޅިވަރު ފެޑެރޭޝަނަކުން އޮލިމްޕިކްސްގައި ހޯދާ މެޑަލް އަށް ފައިސާގެ އިނާމު ދޭން ނިންމި ފުރަތަމަ ފަހަރެވެ.

އެތުލެޓިކްސް ފެޑެރޭޝަނުން ނިންމީ ޕެރިހުގައި ރަން މެޑަލް ހޯދާ އެތުލީޓުންނަށް 50،000 ޑޮލަރުގެ ފައިސާގެ އިނާމެއް ދޭށެވެ. އެއީ، ރަން މެޑަލް ހޯދީ ރިލޭ ޓީމެއް ނަމަ އެ އިނާމު ޓީމުގެ ކުޅުންތެރިންގެ މެދުގައި އެއްވަރަށް ބަހާ ގޮތަށެވެ. ހަމަ އެއާ އެކު 2028 ގައި ލޮސް އެންޖެލެސްގައި އޮންނަ އޮލިމްޕިކްސް ގޭމްސް އިން ފެށިގެން ރިހި އަދި ލޯ މެޑަލް ހޯދާ އެތުލީޓުންނަށް ވެސް ފައިސާގެ އިނާމު ދޭން ނިންމާފައި ވާކަމަށް އެތުލެޓިކްސް ފެޑެރޭޝަނުން ބުންޏެވެ.

ދުނިޔޭގެ އެތުލެޓިކްސް ފެޑެރޭޝަނަކީ، އިންޓަނޭޝަނަލް އޮލިމްޕިކް ކޮމިޓީއަށް ލިބޭ އާމްދަނީ އިން ކޮންމެ ހަތަރު އަހަރަކުން އެއްފަހަރު އިނާމު ފަންޑުގެ ގޮތުގައި 2.4 މިލިއަން ޑޮލަރު ލިބޭ ފެޑެރޭޝަނެކެވެ.

"އަހަރެމެން މި ތިބީ ޕެރިހުގައި އެތުލެޓިކްސްގެ ކޮންމެ ރަން މެޑަލަކަށް އިނާމު ދެވޭ ފަދަ ހިސާބެއްގައި. އަދި އެލްއޭ 28 އޮލިމްޕިކްސް އިން ފެށިގެން ތިން މެޑަލް އަށް ވެސް ފައިސާގެ އިނާމު ލިބެން ފަށާނެ،" ވޯލްޑް އެތުލެޓިކްސްގެ ރައީސް ސެބަސްޓިއެން ކޯ ވިދާޅުވި އެވެ.

ޕެރިސް އޮލިމްޕިކްސް އޮންނާނީ މި އަހަރުގެ ޖުލައި 26 އިން އޮގަސްޓް 11 އަށެވެ.

އޭގެތެރޭގައި ޖެނުއަރީ މަހު ޒިޔާރަތް ކުރި 192,385 ފަތުރުވެރިންނާއި ފެބްރުއަރީ މަހު އައި 217,392 ފަތުރުވެރިނާއި މިދިޔަ މަހު އައިސްފައިވާ 194,227 ފަތުރުވެރިންގެ އިތުރުން މި މަހުގެ މިހާތަނަށް ޒިޔާރަތްކުރި 59,265 ފަތުރުވެރިން ހިމެނެއެވެ.

މި މަހުގެ މިހާތަނަށް އެންމެ ގިނައިން ފަތުރުވެރިން ޒިޔާރަތް ކުރީ މިދިޔަ ހޮނިހިރު ދުވަހުއެވެ. އެދުވަހު އެކަނިވެސް 6،906 ފަތުރުވެރިން ރާއްޖެ އައިސްފައިވާއިރު ޖެހިގެން އައި ދުވަހު 6،802 ފަތުރުވެރިން ވަނީ ރާއްޖެ ޒިޔާރަތްކޮށްފައެވެ. ތަފާސްހިސާބުތަކުން ދައްކާ ގޮތުން ދުވާލެއްގެ މައްޗަށް މިހާރު ފަތުރުވެރިން ރާއްޖޭގައި ހޭދަކުރަނީ 7.9 ދުވަހެވެ. އަދި ދުވާލެއްގެ މައްޗަށް އެވަރެޖްކޮށް އަންނަނީ 6،567 ފަތުރުވެރިންނެވެ.

މީގެއިތުރުން ރާއްޖެއަށް އެންމެ ގިނައިން ފަތުރުވެރިން އަންނަ ފަސް ގައުމުގެ ތެރޭގައި ޗައިނާ، ޔޫކޭ، ރަޝިއާ، އިޓަލީގެ އިތުރުން ޖަރުމަނު ހިމެނެއެވެ. އަދާހައިން ދައްކާގޮތުން ޗައިނާ އިން 71،995 ފަތުރުވެރިން ރާއްޖެއަށް އައިސްފައިވާއިރު ޔޫކޭއިން ޒިޔާރަތްކުރީ 66،999 ފަތުރުވެރިންނެވެ. ތިން ވަނައަށް އެންމެ ގިނަ ފަތުރުވެރިން ޒިޔާރަތްކުރި ރަޝިއާއިން އައިސްފައިވަނީ 66،803 ފަތުރުވެރިންނެވެ. އަދި އިޓަލީން 61،379 ފަތުރުވެރިންނާއި ޖަރުމަނުން 52،256 ފަތުރުވެރިން އައިސްފައިވާ ކަމަށް ތަފާސްހިސާބުތަކުން ދައްކައެވެ.

ފަތުރުވެރިކަމުގެ ދާއިރާގައި ސަރުކާރުގެ އަމާޒަކީ މި އަހަރު މުޅިން އަލަށް 20 ރިސޯޓު ހުޅުވައި، 2،857 އެނދު އުފެދިގެން ދިއުން ކަމަށް ރިޔާސީ ބަޔާން އިއްވަވަމުން ރައީސް ޑރ. މުހައްމަދު މުއިއްޒު ވިދާޅުވިއެވެ. އަދި، ނުހެދި ހުރި ރިސޯޓުތައް ނިންމަން ކަންކަން ފަހިކޮށްދެއްވާނެ ކަމަށްވެސް އެ މަނިކުފާނުގެ ރިޔާސީ ބަޔާނުގައި ފާހަގަކުރެއްވިއެވެ.

މި ސަރުކާރުގެ އަމާޒަކީ މި އަހަރު ރާއްޖެއަށް ދެ މިލިއަން ފަތުރުވެރިން ގެނައުމެވެ. އެ އަމާޒު ހާސިލުވާނެކަމުގެ އުންމީދު ބޮޑުކަމަށް ސަރުކާރުން މީގެ ކުރިން ވަނީ ބުނެފައެވެ.

ފުވައްމުލަކުގައި އޮތް އެ ސިޓީގެ މެދު ދާއިރާގެ އެމްޑީޕީގެ ހަރުގެ ޖަލްސާގައި ވާހަކަފުޅު ދައްކަވަމުން ސޯލިހް ވިދާޅުވީ ފުލުހުން ފޮނުވައި، ރައީސް މުއިއްޒު ޑިމޮކްރަސީއަށް ހުރަސް އަޅުއްވާފައިވާ ކަމަށާއި އެއީ ގަބޫލު ކުރެވޭނެ ކަމެއް ނޫން ކަމަށެވެ.

ކުރީގެ ރައީސް އަބްދުﷲ ޔާމީން އަބްދުލް ގައްޔޫމްގެ ޕީއެންއެފް އުފައްދަން ގިޔާސުއްދީން ސްކޫލްގައި ބާއްވަން އުޅުނު ޖަލްސާއަށް ހުރަސްއެޅުމަށް، އެސްއޯ ފުލުހުން ފޮނުވި މައްސަލައިގައި ރައީސް މުއިއްޒު ވިދާޅުވީ އެ މަނިކުފާނަށް އެ ހަބަރު ލިބިވަޑައިގަތީ ނޫހުން ކަމަށާއި، އެއީ އެ މަނިކުފާނު 'ޓޮލަރޭޓް' ކުރައްވާނެ ކަމެއް ނޫން ކަމަށެވެ. އަދި އެ ކަމުގައި (ކަމާއިބެހޭ މަގާމުތަކުގައި ތިއްބެވި ބޭފުޅުން) އިހުމާލުވެފައިވޭތޯ ބަލައި، އެ ފަރާތްތަކާ މެދު ވަގުތުން ފިޔަވަޅު އެޅުމަށް އެންގުމުގެ އިތުރުން ސްޕެޝަލިސްޓް އޮޕަރޭޝަންސް (އެސްއޯ) ފުލުހުން ފޮނުވަން ޖެހޭ ހާލަތްތަކުގައި އެކަމަށް ޕޮލިސް ކޮމިސަނަރުގެ ސީދާ ހުއްދައެއް ހޯދަން ޖެހޭ ގޮތަށް ގަވައިދަށް ބަދަލެއް ގެންނަން ރައީސް ވަނީ އަންގަވާފައި ކަމަށެވެ.

މި މައްސަލައާ ގުޅިގެން ރައީސް ސޯލިހް ވިދާޅުވީ އަމުރަކަށް (އޯޑަރަކަށް) ނޫން ގޮތަކަށް ސިފައިންނާއި ފުލުހުން އަމަލެއް ނުކުރާނެ ކަމަށް ބަޔާންކުރައްވަމުން ވިދާޅުވީ "ފުލުހުންގެ އެއްވެސް އިސް ބޭފުޅަކަށް އެނގިވަޑައެއް ނުގަންނަވާ، މިނިސްޓަރަކަށް އެނގިވަޑައެއް ނުގަންނަވާ، ރައީސަކަށް އެނގިވަޑައިނުގަންނަވާ ކަމަށް އެ ވިދާޅުވަނީ އެ ކަން ހިނގި ވާހަކަ. އެކަމު އަޅުގަނޑަކީ ވެސް ރާއްޖޭގެ ވެރިކަން ފަސް އަހަރު ކޮށްފައިހުރި މީހަކަށްވާތީ، އަޅުގަނޑަށް ހަމަ ޔަގީން ފުލުހުންނެއް ވެސް، ސިފައިންނެއް ވެސް އޯޑަރަކަށް ނޫން ގޮތަކަށް އެ މީހުންނެއް އަމަލެއް ނުކުރާނެ" ކަމަށެވެ.

ރާއްޖެއަށް ޑިމޮކްރަސީ ގެނައުމަށްޓަކައި، ވަކިން ޚާއްޞަކޮށް އެމްޑީޕީން މިދިޔަ ވިއްސަކަށް އަހަރު ބުރަ މަސައްކަތުގެ އިތުރުން، އެތައް ބަޔަކު އެތައް ގުރުބާނީއެއްވީކަން ޞާލިޙް ފާހަގަ ކުރެއްވިއެވެ. ޕީއެންއެފް ޖަލްސާ ހުއްޓުވުމަށް ފުލުހުން ގޮސް، ހިނގި ހަމަނުޖެހުމަށް އިޝާރާތް ކުރައްވައި ޞާލިޙް ވިދާޅުވީ އަންގާރަ ދުވަހުގެރޭ މާލެއިން ފެނުނީ 2024ވަނަ އަހަރު ފެނިގެންވާނެ މަންޒަރެއް ނޫން ކަމަށެވެ.

މި މައްސަލައިގައި މިނިސްޓްރީ އޮފް ހޯމްލޭންޑް އެންޑް ސެކިއުރިޓީން ނެރުނު ބަޔާނެއްގައި ބުނީ ޕީއެންއެފް ޖަލްސާ އުފެއްދުމުގެ ޖަލްސާއަށް ކުރިޔަށް ގެންދިޔަނުދީ ހުއްޓުވުމަށް ފުލުހުން ކުރި މަސައްކަތުގެ އޮޕަރޭސަނަލް ރިވިއު ރައީސްގެ އަރިހަށް ހުށަހަޅާފައިވާ ކަމަށެވެ. އަދި އެ ރިޕޯޓާ ގުޅިގެން ވަގުތުން ފިޔަވަޅުތަކެއް އެޅުމަށް ހޯމް މިނިސްޓަރު މެދުވެރިކޮށް ޕޮލިސް ކޮމިސަނަރަށް ރައީސް އަންގަވާފައިވާ ކަމަށެވެ.

މި މަސައްކަތުގެ ކޮންޓްރެކްޓުގައި ސޮއިކުރީ މިއަދު ޕްލޭނިން މިނިސްޓްރީގައި އޮތް ހަފްލާގައެެވެ. 366 ދުވަހުގެ ތެރޭ މި މަސައްކަތް ނިންމަން ޖެހޭއިރު މި މަޝްރޫއުގެ ދަށުން އެއާޕޯޓަށް ބޭނުންވާ 43.12 ހެކްޓަރުގެ ބިން ހިއްކާނެއެވެ. އަދި ހިއްކާ ސަރަޙައްދު ހިމާޔަތްކުރުމުގެގޮތުން 3493 މީޓަރުގެ ރިވެޓްމަންޓް ޖެހުންވެސް މި މަސައްކަތުގެ ތެރޭގައި ހިމެނެއެވެ.

ބިގްފިޝްގެ ފަރާތުން އެއްބަސްވުމުގައި ސޮއި ކުރެއްވީ އެ ކުންފުނީގެ ސީއީއޯ ޝާފިން އަހްމަދެވެ. ޕްލޭނިން މިނިސްޓްރީގެ ފަރާތުން ސޮއި ކުރެއްވީ އެ މިނިސްޓްރީގެ ޕާމަނަންޓް ސެކްރެޓަރީ ޒީނިޔާ އަހްމަދު ހަމީދެއެވެ.

ރާއްޖޭގެ ހަ ރަށެއްގައި ޑޮމެސްޓިކް އެއާޕޯޓްތަކެއް ތަރައްގީކޮށްދޭނެ ފަރާތްތައް ހޯދުމަށް ޕްލޭނިން މިނިސްޓްރީން އިއުލާންކުރީ 2021 ވަނަ އަހަރު ޑިސެމްބަރު މަހު 20 ވަނަ ދުވަހުގައެވެ. އެއީ ހދ މަކުނުދޫއާއި، ށ ބިލެތްފައްސާއި، ބ ތުޅާދޫއާއި، ރ އަތޮޅު ދެކުނު ބިތުގެ ރަށެއްގައި އަޅާ އެއާޕޯޓަކާއި، ފ މަގޫދޫގެ އިތުރުން ތ ވިލުފުށްޓެވެ. ރ އަތޮޅު ދެކުނު ބިތުގައި އެއާޕޯޓް އަޅާނީ ބެރިޔަންފަރުގައި ކަމަށް މިމަހު ރައީސް އިބްރާހީމް މުހައްމަދު ސޯލިހް ވަނީ އިއުލާންކުރައްވާފަ އެވެ. 

ސަރުކާރުގެ ވައުދަކީ މީހުން ދިރިއުޅޭ ކޮންމެ ރަށަކުން އެއްމެ ދުރުވެގެން 20-30 މިނެޓް ދަތުރެއްކޮށްފައި ދެވޭހާ ކައިރީގައި އެއާޕޯޓެއް ތަރައްގީކުރެއްވުމެވެ. ކައިރީގައި މީހުން ދިރިއުޅޭ ރަށްތައް ނެތުމުން، މި ޕްލޭނާ އެއްގޮތަށް މަސައްކަތް ނުގެންދެވޭނެ ހަމައެކަނި ސަރަހައްދަކީ މަކުނުދޫ ހިމެނޭ ސަރަހައްދެވެ. އެހެންކަމުން ސަރުކާރުން އިއުލާންކުރެއްވީ އެރަށުގައި ވަކިން އެއާޕޯޓެއް ތަރައްގީކުރުމަށެވެ.

ބިގްފިޝްއަކީ ރާއްޖޭގައި ފުޅާ ދާއިރާއެއްގައި ބޮޑުކަންނެލި ތާޒާކޮށް ބޭރުކުރަމުން އަންނަ ކުންފުންޏެކެވެ. އެކުންފުނން އަންނަނީ ވިޔަފާރީގެ އިތުރު ދާއިރާތަކަށް ވަންނަމުންނެވެ. މަކުނުދޫ ބިން ހިއްކުމުގެ ޕްރޮޖެކްޓް، ބިގްފިޝްއިން ސަބްކޮންޓްރެކްޓަށް ހަވާލުކޮށްފައިވަނީ ކޭ.އެސް.އާރު ކިޔާ އިންޑިޔާ ކުންފުންޏަކާއެވެ.

ގެދޮރުވެރިޔާ ސްކީމްގެ ދަށުން އިއުލާންކުރި 4000 ފުލެޓާ ގުޅިގެން، އެންޓި ކޮރަޕްޝަން ކޮމިޝަން (އޭސީސީ) އިން ބަލަމުންދާ މައްސަލައިގައި ފުލެޓު ދޫކުރުމާ ގުޅޭ އެންމެހާ މަސައްކަތްތައް ހުއްޓާލުމަށް ހައުސިން މިނިސްޓްރީއަށް އެންގި އެންގުން މިއަދުން ފެށިގެން ނިމުމަކަށް ގެނެސްފި އެވެ.

ކުރީ ސަރުކާރުން ނެރުނު ފުލެޓު ލިސްޓުގައި މައްސަލަ އުޅޭ ކަމަށް ބުނެ، އޭސީސީން މީގެ ކުރިން އޮތީ ފުލެޓުތައް ހަވާލުކުރުން ހުއްޓުވާލައިފައެވެ. ގެދޮރުވެރިޔާ ސްކީމްގެ ދަށުން އިއުލާންކުރި ފުލެޓު ދޫކުރުމާ ގުޅޭ ކަންކަން ކުރިއަށް ގެންދިއުމުގައި ވަކި ކަންތައްތަކަކަށް ރިއާޔަތްކޮށްގެން އަމަލުކުރުމަށް އެ މިނިސްޓްރީއަށް ކޮމިޝަނުން މިއަދު އަންގާފައިވާނެ ކަމަށް އެ މެސެޖުގައިވެއެވެ. އޭސީސީން އަންގައިފައިވަނީ، އަސާސީ އުސޫލުތަކާއި ޝަރުތުތަކާ އެއްގޮތަށް ޕޮއިންޓް ދީފައިވާ ފޯމުތަކަށް ބަދަލު ނާންނާނެހެން، މައްސަލަހުރި ފޯމުތައް މުރާޖައާ ކުރުމަށެވެ. އެގޮތަށް މުރާޖައާކުރުމުގައި، އުސޫލުގައި ސީދާ ކަނޑައެޅިގެން ވަކި ގޮތެއް ބަޔާން ނުކުރާ ކަންކަމާ މެދު ގޮތްތައް ކަނޑައެޅުމަށާއި، މުރާޖައާކުރުމުގައި ތަފާތުނުކޮށް އެއް މިންގަނޑަކުން އަމަލުކުރުމަށް ވެސް އެ ކޮމިޝަނުން އަންގައިފައިވެއެވެ.

މީގެ ކުރިން އޭސީސީން ވަނީ، ފުލެޓު ލިސްޓާ ގުޅިގެން 325އަށް ވުރެ ގިނަ މީހުން އެ ކޮމިޝަނަށް ޝަކުވާ ހުށަހަޅާފައިވާ ކަމަށް ބުނެފައެވެ. އަދި، ބައެއް މީހުންނަށް އިތުރަށް ޕޮއިންޓު ދީގެން ވެސް ފުލެޓު ލިބޭ މިންވަރަށް ޕޮއިންޓު ހަމަކޮށްފައިވާ ކަމަށް ބުނެ، އޭސީސީން ވަނީ ބޮޑެތި ތުހުމަތުތަކެއް ކުރީ ސަރުކާރަށްކޮށްފައެވެ. އެކަމަކު، އެ ސަރުކާރުގެ ޕްލޭނިން މިނިސްޓްރީން އޭރު ވެސް ވަނީ އެ ތުހުމަތުތައް ދޮގުކޮށްފައެވެ.

އުސޫލުގައި ސީދާ ކަނޑައެޅިގެން ވަކި ގޮތެއް ބަޔާން ނުކުރާ ކަންކަމާ މެދު ގޮތްތަކެއް ކަނޑައެޅުމަށާއި، ފޯމުތައް މުރާޖައާ ކުރުމުގައި ތަފާތު ނުކޮށް އެއް މިންގަނޑަކުން އަމަލު ކުރުމަށް ވެސް ކޮމިޝަނުން އެންގި އެވެ. އޭސީސީން ގެދޮރުވެރިޔާ ފްލެޓުތަކުގެ މައްސަލަ ބަލަން ފެށީ ކުރީ ސަރުކާރުގެ ފަހުކޮޅު ލިސްޓު އާންމުކޮށް ފްލެޓު ހަވާލު ކުރުމުގެ މަސައްކަތް ކުރިއަށް ދަނިކޮށެވެ. އެ މަސައްކަތް އޭރު އެ ކޮމިޝަނުން ހުއްޓުވީ ފްލެޓު ހައްގު ނުވާ ބަޔަކަށް މަގާމުގެ ބޭނުން ނާޖާއިޒު ގޮތުގައި ހިފައިގެން އޭރުގެ ސަރުކާރުން ފްލެޓު ދީފައި ހުރި ކަމަށް އާންމުން ކުރަމުންދިޔަ ތުހުމަތުތަކުގެ ސަބަބުންވެ.

ދުނިޔޭގެ އެކި ކަންކޮޅުގަކުގައި މީސްމީޑިއާ ބޭނުންކުރާ މިންވަރު ދެނެގަތުމަށް އެމެރިކާގެ ޕިއު ރިސަރޗް ސެންޓަރުން ހެދި ދިރާސާއަކުން އެނގިގެން ދިޔައީ ފުރާވަރު ކުދިން، ޔޫޓިއުބާއި ޓިކްޓޮކަށް އާދަޔާ ހިލާފަށް ދެވިހިފައި ކޮންމެ ހަކުއްޖަކުން އެއްކުއްޖަކު މި ދެ ޕްލެޓްފޯމް ކޮންމެ ދުވަހަކުވެސް އެތައް ގަޑިއިރެއް ވަންދެން ބޭނުންކުރުމުގައި ވަގުތު ބޭކާރު ކުރާކަމެވެ.

2014-2015 ވަނަ އަހަރުން 2023 ވަނަ އަހަރަށް އަޅާކިޔާއިރު، 2023 ވަނަ އަހަރު ފޭސްބުކް ބޭނުންކުރާ ކުދިންގެ އަދަދު 71 އިންސައްތައިން 33 އިންސައްތައަށް ދަށްވެ ފޭސްބުކް ކޮންމެ ދުވަހަކު ބޭނުންކުރާ އިންސައްތަ ތިނަކަށް ދަށްވެފައި ވާކަން އެ ދިރާސާއިން ދައްކައެވެ. އެހެން ނަމަވެސް 71 އިންސައްތަ ކުދިން  ކޮންމެ ދުވަހަކުވެސް މީސްމީޑިއާގައި ވަގުތު ހޭދަކުރާއިރު، އޭގެ ތެރެއިން 16 އިންސައްތަ ކުދިން އަބަދުހެން ޔޫޓިއުބު ބަލާކަމާއި، 17 އިންސައްތަ ކުދިން ޓިކްޓޮކް އަބަދުހެން ބަލާކަމަށް އެ ދިރާސާއިން ފާހަގަވިއެވެ. އަދި 14 އިންސައްތަ ސްނެޕްޗެޓުގައި އުޅޭއިރު 8 އިންސައްތަ އިންސްޓަގްރާމް ގައި ވަގުތުތައް ހޭދަކުރެއެވެ.

ޖަންގަލީ އަލިފާން ގަނޑެއްފަދައިން ހަލުވިކޮށް މީސްމީޑިއާ ފެތުރެމުންދާއިރު، ފަހަކަށް އައިސް ފުރާވަރުކުދިން މީސްމީޑިއާ އާއި ދޯޅަކޮށް ތަތްކުރުވުމަށް، ކުންފުނިތަކުން އެ ޕްލެޓްފޯމްތަކަށް ކުދިން ދެވިހިފާނެ އުކުޅުތަކާއި ފީޗަރތައް ލައި ބައްޓަންކުރަމުން ދާކަމުގެ ކަންބޮޑުވުމާއެކު، އެމެރިކާގެ 33 ސްޓޭޓަކުން އެފަދަ ޕްލެޓްފޯމް ތަކުން ފުރާވަރުކުދިންގެ ސިކުޑިތަކާއި ކުޅެ، އެކުދީންގެ ނަފްސާނީ ދުޅަހެޔޮކަމާއި، ހެދިބޮޑުވުމަށް ނުރަނގަޅު އަސަރުކުރުވާ، އެކުދިން ހަލާކުކުރަމުންދާކަމަށް ތުހުމަތުކޮށް ބޮޑު ދައުވާއެއް ކޮށްފައިވާކަން ފާހަގަކޮށްލެވެއެވެ. ހައިރާން ކުރުވަނިވި ކަމަށް ނުވިޔަސް ފޭސްބުކުން ވަނީ އެ ދައުވާއަށް އިންކާރު ކޮށްފައެވެ.

ޕިއުގެ ދިރާސާއިން ދެއްކި ގޮތުގައި މީސްމީޑިއާގައި އެންމެ ބޮޑަށް ތަތްވާ އުމުރުފުރާއަކީ 13 އަހަރާއި 17 އަހަރާއި ދެމެދުގެ ފުރާވަރު ކުދިންނެވެ. ސައްކެތްނެތި އެންގެން އޮތް ކަމަކީ ކުދިންގެ ކިޔެވުމަށާއި، ނަފްސާނީ ދުޅަހެޔޮކަމާށާއި ކުދިންގެ ހެދިބޮޑުވުމާއި އަހްލާގަށް ނުރަނގަޅު އަސަރު މީސްމީޑިއާއިން ކުރާކަމެވެ.

• ހަށިގަނޑުގައި ހުންނަން ނުވާ ކޮލެސްޓްރޯލް ލެވެލް ދަށްކޮށްދޭ
• ހަކުރު ބަލީގެ މީހުން ކެއުމަށް ބަރާބަރު
• ހިތުގެ ބަލިތައް ޖެހުމުން ދުރުކޮށްދޭ
• ކާއެއްޗެހި ހަޖަމުވުމަށް ފަސޭހަކޮށްދޭ
• ނޭވާ ހިތްލުމާ ދުރުވޭ

އާފަލަކީ ނުކައި ދޫކޮށްލެވޭ ވަރަށްވުރެ ފައިދާ ހުރި މޭވާ އެކެވެ. ދުވާލަކު އާފަލެއް ކާނަމަ އާންމު ބަލިތަކާ ވަރަށް ދުރުވެއެވެ. އާފަލުގައި އިންސާނަކަށް ބޭނުންވާނެ ނިއުޓްރިއަންޓްސް އާއި ވިޓަމިންސް ވަރަށް ގިނަ އަދަދަކަށް ހުރެއެވެ. އާފަލުގެ ތެރެއިންވެސް ފެހި އާފަލަކީ ގިނަ ގުނަ ފައިދާތަކެއް ހިމެނޭ މޭވާ އެކެވެ. ވިޓަމިން އޭ، ސީ އަދި ވިޓަމިން ކޭ ގިނަ އަދަދަކަށް އާފަލުގައި ހިމެނޭއިރު އަޔަން، ޕޮޓޭސިއަމް، ކެލްސިއަމް، އެންޓިއޮކްސިޑެންޓްސް އަދި ފްލޭވެނޮއިޑްސް ވެސް ގިނަ އަދަދަކަށް ހިމެނޭ މޭވާއެކެވެ.

ދިރާސާތަކުން ދައްކާ ގޮތުގައި އާންމު ގޮތެއްގައި އާފަލު ބޭނުން ކުރާ މީހަކު ނޭވާ ހިއްލުމާ ދުރުވެއެވެ. އާފަލުގައި ހިމެނޭ ފްލޭވެނޮއިޑްސްގެ ސަބަބުން ނޭވާ ހިއްލުމާ ދުރުކޮށްދީ ފުއްޕާމޭގެ ކެންސަރުން ދުރުކޮށްދެއެވެ. އަދި ހަމަ އެއާއެކު ބަނޑަށް ދިމާވާ ތަފާތު މައްސަލަތަކަށްވެސް އާފަލަކީ ވަރަށް ރަނގަޅު މޭވާ އެކެވެ. އެގޮތުން އާފަލުގައި ގިނަ އަދަދަކަށް ފައިބަރ ހުރުމުން ކާއެއްޗެހި ހަޖަމުވުމަށް ވަރަށް ބޮޑު އެހީއަކަށް ވެދެއެވެ.

ކޮންމެ ދުވަހެއްގެ ކެއުމުގައި އާފަލެއް ހިމެނުމުން ލުއި ކާނާތަކާއި ހަކުރު ހިމެނޭ ކާނާތަކާ ދުރަށް ދިއުމަށްވެސް ފަސޭހަ ވެގެންދާނެއެވެ. އަދި އާފަލުގައި ހިމެނޭ ވިޓަމިން ސީ، ވިޓަމިން އޭ އަދި އެންޓިއޮކްސިޑެންޓްގެ ސަބަބުން މީހާގެ ސިއްހަތު ރަނގަޅުކޮށްދީ ޒުވާންކަން މަތީ ހުރުމަށް ވެސް އެހީތެރިވެދެއެވެ. މި މޭވާގައި ގިނަ އަދަދަކަށް ވިޓަމިން އޭ އެކުލެވިފައި ހުރުމުން ލޮލުގެ ފެނުން ރަނގަޅު ގޮތުގައި ހުރުމަށްވެސް އެހީއަކަށް ވެދެއެވެ.

ޑޮކްޓަރުން ބުނާގޮތުގައި ރަތް އާފަލަށް ވުރެ ފެހި އާފަލުގައި ހަކުރުގެ މިންވަރު މަދުވެފައި ފައިބަރގެ މިންވަރު ގިނަ އަދަދަކަށް ހުރުމުގެ ސަބަބުން ޓައިޕް ޓޫ ޑައިބެޓިކްސް ހުންނަ މީހުން ފެހި އާފަލު ކެއުމުން ހަކުރު ބަލީގެ ނުރައްކާ ކުޑަވެއެވެ. އަދި ފެހި އާފަލު ބޭނުން ކުރުން ރަނގަޅީ ތޮއްޓާ އެކުގައެވެ. އާފަލުގެ ސަބަބުން ހަށިގަނޑުގައި ހުންނަން ނުވާ ކޮލެސްޓްރޯލް ލެވެލް ދަށްކޮށްލަދޭތީ ހިތުގެ ބަލި ފަދަ ބަލިތަކުން ދުރުކޮށްދެއެވެ.

ތުއްތު ކުދިން ގާތު އަޅުގަނޑުމެން "އޭން އެޕަލް އަ ޑޭ، ކީޕްސް ދަ ޑޮކްޓަރ އަވޭ" ކިޔަމުއެވެ. ހިކުމަތުގެ ތެދު ބަސްކޮޅެކެވެ. މިއީ ހޮދު އަޅުގަނޑުމެންވެސް އަމަލުކުރުން ރަނގަޅު ބަސްކޮޅެކެވެ.

ދިވެހިރާއްޖޭގެ ޤައުމީ އެއާލައިން މޯލްޑިވިއަންއިން އިންޑިއާގެ ބެންގަލޫރަށް މިއަދު އަލުން ދަތުރުތައް ފަށައިފިއެވެ. މޯލްޑިވިއަންއިން ބުނީ ބެންގަލޫރަށް ދަތުރުތައް ފަށާނީ އޮކްޓޯބަރު މަހުގެ 30ގައި ކަމަށެވެ.

މޯލްޑިވިއަނުން ބުނީ، ވެލާނާ އިންޓަނޭޝަނަލް އެއާޕޯޓުން ބެންގަލޫރު އެެއާޕޯޓަށް ކުރާ ދަތުރުތައް ހަފްތާގެ ދެދުވަހުގައި އޮންނާނެ ކަމަށެވެ. މިގޮތުން ދަތުރުތައް އޮންނާނީ، ހޯމަ ދުވަހާއި ބުދަ ދުވަހުގައި ކަމަށާއި، މޯލްޑިވިއަންގެ ވެބްސައިޓާއި އެޕްމެދުވެރިކޮށް މިހާރު ޓިކެޓް ބުކްކުރެވޭނެ ކަމުގައިވެސް އެ އެއަރލައިނުން ވަނީ ބުނެފައެވެ.

ބެންގަލޫރު ދަތުރުތަކުގެ ޝެޑިއުލް ހަމަޖައްސާފައި ވަނީ ޗުއްޓީއާއި ވިޔަފާރީގެ ބޭނުމަށް ވެސް ދަތުރުކުރާ މީހުންނަށް ފަސޭހަ ވާނެ ގޮތަށް ބަލާފައި ކަމަށް އެކުންފުނިން ބުނެއެވެ.

ބައިނަލްއަގުވާމީ ގޮތުން މުހިންމު މަންޒިލްތަކާ ރާއްޖެ ގުޅުވާލުމަށް މޯލްޑިވިއަންއިން ކުރަމުންދާ މަސައްކަތްތަކުގެ ތެރެއިން، ބެންގަލޫރަށް ފަށާ ފްލައިޓްތަކުގެ ސަބަބުން ދެ ގައުމުގެ ދެމެދުގައި އިގުތިސާދީ އަދި ސަގާފީ ގުޅުންތައް އިތުރަށް ބަދަހިވެ، ފަސިންޖަރުންނަށް އެންމެ ކަމުދާނެ ދަތުރުތައް ޚިޔާރު ކުރުމުގެ ފުރުސަތު ފުޅާވާނެ ކަމަށް މޯލްޑިވިއަންއިން ބުންޏެވެ.އިންޑިއާގެ ބެންގަލޫރަށް މިއަދު މޯލްޑިވިއަންގެ ދަތުރުތައް ފެށި އިރު އެ އެއާލައިނުން މިހާރުވެސް އިންޑިއާގެ ޗެންނާއިއަށާއި ޓްރެވިންޑްރަމްގެ އިތުރުން އެ އެއާލައިނުން މިހާރު ވެސް އިންޑިއާގެ ޓްރިވެންޑްރަމް އާއި ކޮޗިންގެ އިތުރުން ބަންގްލަދޭޝްގެ ޑާކާއަށްވެސް ޝެޑިއުލްދަތުރުތައް ކުރެއެވެ.